अभंग

अभंग हे वारकरी संप्रदायाचे मराठी भक्तिगीत आहे, जे विठ्ठलाला उद्देशून गायले जाते. भक्त त्यांना विठोबाही म्हणतात. पंढरपूरमध्ये विटेवर कटीवर हात ठेवून उभे असलेले ते देव आहेत. वारकरी म्हणजे दरवर्षी पायी पंढरपूरला जाणारे यात्रेकरू, आणि ते वाटेत, संध्याकाळी आणि पहाटे अभंग गातात. या पानावरील बत्तीस अभंग पंधरा संतांचे आहेत, आणि ते संतांनुसार मांडले आहेत, कारण या परंपरेत गीताला ते गाणाऱ्यापासून वेगळे करता येत नाही. प्रत्येक अभंगाच्या पानावर मराठी मजकूर, लिप्यंतर आणि त्याखाली अर्थ दिलेला आहे, म्हणजे वाचकाला कोणत्याही भाषेत गीत समजून घेता येते, आणि गीते कोणत्याही क्रमाने वाचता येतात.

दरवर्षी वारकरी आषाढी एकादशीसाठी पंढरपूरला पायी जातात. ही आषाढ शुक्ल पक्षातील एकादशी असून ती जून किंवा जुलै महिन्यात येते. दोन दिंड्या सर्वाधिक प्रसिद्ध आहेत: आळंदीहून निघणारी पालखी, ज्यात ज्ञानेश्वरांच्या पादुका असतात, आणि देहूहून निघणारी तुकारामांची पालखी. प्रत्येकीला पालखी म्हणतात, आणि वारकरी सुमारे तीन आठवडे तिच्यामागे चालत टाळ आणि मृदंगाच्या तालावर अभंग गातात. वाटेत ते सर्व मिळून पुंडलिकाच्या नावासह विठ्ठलाचे नाव गजर करतात, भगवे ध्वज घेऊन चालतात आणि गळ्यात तुळशीच्या मण्यांची माळ घालतात, जी वारकऱ्याची खूण आहे. जो भक्त चालू शकत नाही, त्याचे घरी तेच अभंग गाणे स्वागतार्ह आहे, कारण या गीतांची शिकवण आहे की वाट ही सर्वप्रथम अंतरीची असते. एकादशीच्या दिवशी वारकरी पंढरपुरात चंद्रभागा नदीत स्नान करतात आणि विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी रांगेत उभे राहतात, आणि अनेक जण मूर्तीसमोर एक शेवटचा अभंग गातात.

पंढरपूर हे प्रत्येक अभंगाचे केंद्र आहे. एकनाथ त्याचे गायन करतात ते लेकीच्या प्रिय माहेराच्या रूपात, जिथे विठ्ठल आणि रखुमाई हे आईवडील आणि पुंडलीक हा भाऊ आहे, आणि दुसऱ्या एका अभंगात ते सांगतात की शरीर हीच पंढरी आहे, अंतरीचा आत्मा हाच विठ्ठल आहे, आणि भक्ती भीमा नदीसारखी वाहते. सेना वाटेचे गायन करतात: तिन्ही लोकांत पंढरपूरला जाण्याच्या आनंदाची बरोबरी करणारे कोणतेही तीर्थ नाही.

परंपरा आपल्या संतांना मंदिराचे शिल्पकार म्हणून स्मरते. सुमारे १६२८ ते १७०० पर्यंत हयात असलेल्या आणि तुकारामांच्या शिष्या असलेल्या बहिणाबाईंनी एक अभंग रचला, ज्यात ज्ञानेश्वरांनी पाया घातला, नामदेवांनी त्याचा विस्तार केला, एकनाथांनी खांब उभारला आणि तुकाराम त्याचा सोनेरी कळस झाले. पान त्याच क्रमाचे अनुसरण करते. इंद्रायणीच्या काठी आळंदी येथे सुमारे १२९० मध्ये रचलेले अठ्ठावीस अभंग असलेला ज्ञानेश्वरांचा हरिपाठ हा परंपरेचा दैनंदिन नित्यपाठ आहे, आणि वार्षिक पंढरपूर वारीतील वारकरी तो प्रत्येक संध्याकाळी आणि पहाटे गातात. ज्ञानेश्वरीचे समारोपाचे मागणे असलेले त्यांचे पसायदान सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी आणि मैत्रीसाठी देवाची कृपा मागते.

तुकाराम यांचा गट या पानावर सर्वात मोठा आहे, त्यांचे अकरा अभंग आहेत. चकोर पक्षी चंद्रासाठी झुरतो तशी देवाबद्दलची ओढ ते गातात, लहानपणाची प्रार्थना करतात, आणि जो पीडितांना आपले मानतो त्याला खरा संत म्हणून परिभाषित करतात. त्यांचा निरोपाचा अभंग परंपरेनुसार ते वैकुंठाला निघाले तेव्हा गायला गेला.

अनेक वारकरी संत हातांनी काम करणारे लोक होते, आणि त्यांच्या गीतांत त्यांना परिचित असलेली अवजारे येतात. सावता माळी आपल्या स्वतःच्या भाजीमळ्यातील कांदा, मुळा, लसूण, मिरची आणि विहिरीच्या दोरात विठ्ठलाला शोधतात, आणि काम हीच उपासना बनते. नरहरी सोनार देहाला सोनाराची कार्यशाळा, विवेकाला हातोडा आणि आत शुद्ध केलेल्या शुद्ध सोन्याला रामनाम म्हणून मांडतात. गोरा कुंभार, सेना, चोखामेळा आणि चोखामेळ्याचा पुत्र कर्ममेळा हेही याच पानावर आहेत. चोखामेळा सांगतात की ऊस वाकडा असला तरी त्याचा रस सरळ असतो, आणि जन्म कधीही हृदयाची भक्ती वाकवत नाही.

संतांपैकी पाच स्त्रिया आहेत. जनाबाई पंढरपूरच्या चोराला प्रेमाच्या दोरीने बांधतात आणि विठ्ठलाला आपल्या हृदयाच्या तुरुंगात कोंडतात. मुक्ताबाई आपला भाऊ ज्ञानेश्वर यांना झोपडीचे दार उघडण्याची विनवणी करतात, आणि खरा संत जगाचे टोमणे करुणेने सहन करतो असे शिकवतात. कान्होपात्रा संपूर्ण शरणागतीने प्रार्थना करतात, आणि बहिणाबाई व सोयराबाई हा समूह पूर्ण करतात.

अभंग हे मराठी भक्तिगीत आहे. वारकरी म्हणजे “वारी करणारा”, आणि वारकरी संप्रदाय म्हणजे महाराष्ट्रातील विठ्ठलभक्तांचा समुदाय. विठ्ठल, म्हणजेच विठोबा, हा पंढरपूरचा देव आहे, आणि रखुमाई ही त्याच्या शेजारची देवी आहे. पुंडलीक हा पंढरपूरचा भक्त आहे, ज्याला एकनाथांचा अभंग विठ्ठल आणि रखुमाईच्या कुटुंबातील भाऊ म्हणून नाव देतो. भारूड हे कोड्यांसारख्या प्रतिमांची मराठी रचना आहे, आणि संत म्हणजे साधू. वारी म्हणजे पंढरपूरला पायी केलेली यात्रा.