અભંગ

અભંગ એ વારકરી પરંપરાનું મરાઠી ભક્તિગીત છે, જે વિઠ્ઠલને ગવાય છે. ભક્તો તેમને વિઠોબા પણ કહે છે; તેઓ પંઢરપુરમાં ઈંટ પર કમર પર હાથ રાખીને ઊભા રહેલા દેવ છે. વારકરી એટલે દર વર્ષે પંઢરપુર સુધી પગપાળા યાત્રા કરનારા યાત્રીઓ, અને તેઓ માર્ગમાં, સંધ્યાકાળે અને પ્રભાતે અભંગ ગાય છે. આ પાના પરના બત્રીસ અભંગ પંદર સંતોના છે અને સંત પ્રમાણે ગોઠવાયેલા છે, કારણ કે આ પરંપરામાં ગીતને તેના ગાનારથી અલગ કરી શકાતું નથી. દરેક અભંગના પાના પર મરાઠી પાઠ, લિપ્યંતર અને તેની નીચે અર્થ આપેલો છે, જેથી વાચક કોઈ પણ ભાષામાં ગીતને અનુસરી શકે, અને ગીતો કોઈ પણ ક્રમમાં વાંચી શકાય છે.

દર વર્ષે વારકરીઓ આષાઢી એકાદશી માટે પંઢરપુર પગપાળા જાય છે; તે આષાઢ માસના શુક્લ પક્ષની અગિયારમી તિથિ છે અને જૂન કે જુલાઈમાં આવે છે. બે શોભાયાત્રાઓ સૌથી વધુ જાણીતી છે: જ્ઞાનેશ્વરની પાદુકાઓ, એટલે કે ચરણપાદુકાઓ, લઈ જતી પાલખી, જે આળંદીથી નીકળે છે, અને તુકારામની પાલખી, જે દેહૂથી નીકળે છે. દરેકને પાલખી કહેવાય છે, અને યાત્રીઓ લગભગ ત્રણ અઠવાડિયા સુધી તેની પાછળ ચાલે છે, ઝાંઝ અને મૃદંગના તાલે અભંગ ગાતા. માર્ગમાં તેઓ સાથે મળીને વિઠ્ઠલનું નામ પુંડલિકના નામ સાથે પોકારે છે, તેઓ કેસરી ધ્વજ ઉપાડે છે અને તુલસીના મણકાની માળા ધારણ કરે છે, જે વારકરીની ઓળખ છે. જે ભક્ત ચાલી ન શકે તેનું પણ સ્વાગત છે કે તે ઘરે એ જ અભંગ ગાય, કારણ કે આ ગીતો શીખવે છે તેમ માર્ગ સૌ પ્રથમ તો અંતરનો છે. અગિયારમા દિવસે યાત્રીઓ પંઢરપુરમાં ચંદ્રભાગા નદીમાં સ્નાન કરે છે અને વિઠ્ઠલના દર્શન, એટલે કે પ્રભુને પ્રત્યક્ષ નિહાળવા, માટે કતારમાં ઊભા રહે છે, અને ઘણા મૂર્તિ સમક્ષ એક છેલ્લો અભંગ ગાય છે.

પંઢરપુર દરેક અભંગનું કેન્દ્ર છે. એકનાથ તેને ગાય છે દીકરીના વહાલા પિયર તરીકે, જ્યાં વિઠ્ઠલ અને રખુમાઈ માતાપિતા છે અને પુંડલિક ભાઈ છે; અને બીજા એક અભંગમાં તેઓ કહે છે કે શરીર પોતે જ પંઢરપુર છે, અંતરમાં વસતો આત્મા વિઠ્ઠલ છે, અને ભક્તિ ભીમા નદી રૂપે વહે છે. સેના માર્ગને ગાય છે: ત્રણે લોકમાં પંઢરપુર જવાના આનંદની તુલના કરી શકે એવી કોઈ તીર્થયાત્રા નથી.

પરંપરા પોતાના સંતોને મંદિરના નિર્માતાઓ તરીકે સ્મરે છે. બહિણાબાઈ, જેઓ લગભગ ઈ.સ. 1628થી 1700 સુધી જીવ્યાં અને તુકારામનાં શિષ્યા હતાં, તેમણે એક અભંગ રચ્યો, જેમાં જ્ઞાનેશ્વરે પાયો નાખ્યો, નામદેવે તેનો વિસ્તાર કર્યો, એકનાથે થાંભલો ઊભો કર્યો અને તુકારામ તેનો સુવર્ણ કળશ બન્યા. આ પાનું એ જ ક્રમને અનુસરે છે. જ્ઞાનેશ્વરનો હરિપાઠ, જે લગભગ ઈ.સ. 1290માં ઇન્દ્રાયણીના કિનારે આળંદી ખાતે રચાયેલા અઠ્ઠાવીસ અભંગ છે, તે પરંપરાની દૈનિક ઉપાસના છે, અને વાર્ષિક પંઢરપુર વારીના યાત્રીઓ તેને દરેક સંધ્યાએ અને પ્રભાતે ગાય છે. તેમનું પસાયદાન, જ્ઞાનેશ્વરીની સમાપન પ્રાર્થના, સર્વ જીવોના કલ્યાણ અને મૈત્રી માટે ઈશ્વરની કૃપા માગે છે.

તુકારામ આ પાના પર અગિયાર અભંગ સાથે સૌથી મોટો સમૂહ છે. તેઓ ચંદ્ર માટે ચકોર પક્ષીની જેમ ઈશ્વર માટેની ઝંખના ગાય છે, લઘુતાની પ્રાર્થના કરે છે, અને દુઃખીને પોતાનો ગણે તેને સાચા સંત તરીકે વર્ણવે છે. તેમનો વિદાય અભંગ પરંપરા અનુસાર તેઓ વૈકુંઠ પ્રયાણ કરતી વખતે ગવાયો હતો.

ઘણા વારકરી સંતો હાથે કામ કરનારા લોકો હતા, અને તેમનાં ગીતોમાં તેમના જાણીતા સાધનોનો ઉપયોગ થયો છે. સાવતા માળી પોતાના શાકભાજીના બગીચાના ડુંગળી, લસણ, મરચાં અને કૂવાના દોરડામાં વિઠ્ઠલને શોધે છે, અને કામ ઉપાસના બની જાય છે. નરહરિ સોનાર શરીરને સોનીની કાર્યશાળા, વિવેકને હથોડી અને રામના નામને અંદર શુદ્ધ થતા ચોખ્ખા સોના તરીકે રજૂ કરે છે. ગોરા કુંભાર, સેના, ચોખામેળા અને ચોખામેળાના પુત્ર કર્મમેળા પણ એ જ પાના પર છે. ચોખામેળા કહે છે કે શેરડી વાંકી છે છતાં તેનો રસ સીધો છે, અને જન્મ ક્યારેય હૃદયની ભક્તિને વાંકી કરતો નથી.

સંતોમાં પાંચ સ્ત્રીઓ છે. જનાબાઈ પંઢરપુરના ચોરને પ્રેમના દોરડે બાંધે છે અને વિઠ્ઠલને પોતાના હૃદયના કારાગારમાં પૂરે છે. મુક્તાબાઈ પોતાના ભાઈ જ્ઞાનેશ્વરને ઝૂંપડીનું દ્વાર ખોલવા વિનંતી કરે છે, અને શીખવે છે કે સાચા સંત જગતના મહેણાં કરુણાથી સહન કરે છે. કાન્હોપાત્રા પૂર્ણ શરણાગતિથી પ્રાર્થના કરે છે, અને બહિણાબાઈ તથા સોયરાબાઈ આ સમૂહને પૂર્ણ કરે છે.

અભંગ એ મરાઠી ભક્તિગીત છે. વારકરી એટલે “યાત્રા કરનાર”, અને વારકરી પરંપરા એ મહારાષ્ટ્રમાં વિઠ્ઠલના ભક્તોનો સમુદાય છે. વિઠ્ઠલ, અથવા વિઠોબા, પંઢરપુરના દેવ છે, અને રખુમાઈ તેમની બાજુમાં રહેલાં દેવી છે. પુંડલિક પંઢરપુરના ભક્ત છે, જેમને એકનાથનો અભંગ વિઠ્ઠલ અને રખુમાઈના પરિવારમાં ભાઈ તરીકે નામ આપે છે. ભારૂડ એ ગૂઢ ઉપમાઓવાળી મરાઠી કવિતા છે, અને સંત એટલે સાધુપુરુષ. વારી એ પંઢરપુર સુધીની પગપાળા યાત્રા છે.