ભક્તિ આંદોલન
ભારતનું દિવ્ય આધ્યાત્મિક પુનર્જાગરણ
ભક્તિ આંદોલન છઠ્ઠીથી અઢારમી સદી સુધી ફેલાયેલું સમગ્ર ભારતીય ભક્તિમય પુનર્જાગરણ હતું, જેણે આધ્યાત્મિકતાને સર્વ માટે સુલભ બનાવી અને સામાન્ય લોકોની માતૃભાષાઓમાં દિવ્ય પ્રેમને વાચા આપી.
ભક્તિ આંદોલન એક ક્રાંતિકારી, હજાર વર્ષ લાંબું આધ્યાત્મિક પુનરુત્થાન હતું, જેણે ભારતીય સભ્યતાને મૂળભૂત રીતે રૂપાંતરિત કરી. આ ઐતિહાસિક જાગૃતિ પહેલાં ધાર્મિક ચર્ચા મોટે ભાગે ભદ્રવર્ગના પાંડિત્ય, વિસ્તૃત યજ્ઞ-કર્મકાંડો અને કઠોર સામાજિક સ્તરીકરણના પ્રભુત્વ હેઠળ હતી. ભક્તિ-યુગના સંત-રહસ્યવાદીઓએ એક સાહસિક સત્ય ઘોષિત કરીને આ કૃત્રિમ અવરોધો તોડ્યા: ઈશ્વર ન જન્મના, ન જાતિના, ન સંપત્તિના, ન લિંગના છે, પરંતુ એકમાત્ર બિનશરતી, પ્રેમપૂર્ણ સમર્પણના છે, અથવા પ્રેમ-ભક્તિના.
પદ્મ પુરાણના ભાગવત માહાત્મ્યમાં, જે ઉત્તર ખંડ (અધ્યાય ૧૯૩–૧૯૮)માં મળે છે, ભક્તિને સ્વર્ગીય માતા રૂપે મૂર્તિમંત કરીને તેના પવિત્ર ભૌગોલિક પ્રવાસનું કાવ્યાત્મક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે:
ઉત્પન્ના દ્રવિડે ચાહં વૃદ્ધિં કર્ણાટકે ગતા ।
ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહારાષ્ટ્રે ગુર્જરે જીર્ણતાં ગતા ॥
“હું દ્રવિડ દેશ, એટલે તમિલ પ્રદેશમાં જન્મી, કર્ણાટકમાં પૂર્ણ યૌવન સુધી વધી, મહારાષ્ટ્રના કેટલાક ભાગોમાં ખીલી, અને ગુજરાતમાં પરિપક્વતા સુધી પહોંચી, ત્યારબાદ વૃંદાવનમાં સદાને માટે ફરી નવજીવન પામી.”
ભારતભરમાં ભૌગોલિક પ્રવાસ
લોકભાષાની ક્રાંતિ
ભક્તિ આંદોલન પહેલાં ધર્મગ્રંથ મોટે ભાગે શાસ્ત્રીય સંસ્કૃતમાં જળવાતો હતો. ભક્ત-સંતોએ નિર્ભયતાથી બોલાતી લોકભાષાઓમાં રચના કરી: મરાઠી, બ્રજ, અવધી, પંજાબી, કન્નડ, તમિલ, ગુજરાતી અને બંગાળી. જ્યારે રૂઢિવાદી ટીકાકારોએ સંત એકનાથને પૂછ્યું કે તેમણે ભાગવતનો મરાઠીમાં અનુવાદ કેમ કર્યો, ત્યારે તેમણે દંતકથારૂપ વિનમ્ર ઉત્તર આપ્યો: “જો સંસ્કૃત ઈશ્વરે રચી હોય, તો શું પ્રાકૃત ચોરોથી જન્મી હતી?”
સંપૂર્ણ સામાજિક સમાનતા
આ આંદોલને સમાજના દરેક સ્તરમાંથી પોતાના મહાન પ્રકાશપુંજો મેળવ્યા. કબીર વણકર હતા, રવિદાસ ચર્મકાર, ગોરા કુંભાર માટીકામ કરનાર, સવતા માળી, નામદેવ દરજી, અને સેના ન્હાવી. ચોખામેળા સફાઈ અને મજૂરી કરતા સમુદાયમાંથી આવ્યા, મીરાંબાઈ રાજકુમારી હતાં જે ભટકતી સાધિકા બન્યાં, અને જનાબાઈ ઘરઘાટી તરીકે સેવા કરતાં. ઈશ્વરની હાજરીમાં લૌકિક જાતિ, અથવા જાતિ, અને કુળ, અથવા વંશ, સંપૂર્ણપણે નિરર્થક અને અમાન્ય જાહેર કરાયાં, જેમ રામાનંદે ઘોષિત કર્યું:
જાતિ પાંતિ પૂછે નહિં કોઈ । હરિ કો ભજૈ સો હરિ કા હોઈ ॥
“કોઈ જાતિ કે કુળ વિશે પૂછે નહીં; જે હરિનું ભજન કરે તે હરિનો જ થાય.”
સામૂહિક ગાન: સંકીર્તન અને સત્સંગ
એકાંતી, અલગ તપસ્યાને બદલે, ભક્ત-સંતોએ સામુદાયિક પ્રાર્થનાગૃહો અને લંગર, એટલે સામુદાયિક રસોડાં, સ્થાપ્યાં, જ્યાં સૌ સાથે બેસીને ભોજન કરતા, તથા કીર્તન-પરંપરા સ્થાપી, જેમાં તાળી અને એકસાથેના જાપથી સામાજિક અહંકાર ઓગળી જતો.
દિવ્ય નામની સર્વોપરિતા
નિરાકાર પરમ તત્ત્વ, નિર્ગુણ રામ, કે સગુણ કૃષ્ણ, વિઠ્ઠલ, શિવ કે દેવી જેવા સાકાર સ્વરૂપે ઈશ્વરની ઉપાસના કરતા હોય, બધા સંતો એક મુદ્દે સહમત હતા. કળિયુગમાં, નામ, એટલે દિવ્ય નામનું સરળ, પ્રેમપૂર્ણ સ્મરણ, એ મુક્તિનું સર્વોચ્ચ અને સ્વતંત્ર વાહન છે.
આધુનિક ભારત પર સ્થાયી અસર
ભક્તિ આંદોલનનો વારસો સમકાલીન ભારતીય લોકશાહી, સાહિત્ય, સંગીત અને નીતિશાસ્ત્રનો જીવંત પાયો છે. દરેક મુખ્ય ભારતીય ભાષા પોતાના ભક્તિ-સાહિત્યને પોતાની કવિતા અને ગદ્યના સુવર્ણ શાસ્ત્રીય પાયા તરીકે ગણે છે. ૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં, જ્યોતીરાવ ફૂલે, ડૉ. બી. આર. આંબેડકર અને મહાત્મા ગાંધી સહિતના સમાજ-સુધારકોએ સમાનતા અને માનવ ગૌરવના પોતાના દર્શનને સીધું કબીર, તુકારામ, ચોખામેળા અને રવિદાસ સુધી શોધ્યું; ગાંધીજીએ નરસિંહ મહેતાનું વૈષ્ણવ જન તો પોતાની દૈનિક સવારની પ્રાર્થના બનાવ્યું. શાસ્ત્રીય સંગીતના કર્ણાટક અને હિંદુસ્તાની પ્રકારો, તેમજ ઠુમરી, દાદરા, અભંગ અને કીર્તન જેવા અર્ધ-શાસ્ત્રીય સ્વરૂપો, આજ સુધી મોટા ભાગે ભક્તિ-રચનાઓથી ભરેલાં છે.
શું તમે જાણો છો?
પદ્મ પુરાણનો ભૂગોળ
આ શાસ્ત્રીય ગ્રંથ સ્વીકારે છે કે ભક્તિનો જન્મ તમિલનાડુમાં (આળવાર), પરિપક્વતા કર્ણાટકમાં (હરિદાસ), મહારાષ્ટ્રમાં (વારકરી) ખીલ્યું, અને ઉત્તર ભારતમાં તેને ફરી નવી ઊર્જા મળી.
સ્ત્રી-સ્વરોના પ્રણેતા
ભક્તિ આંદોલને ઇતિહાસની સૌથી મહાન સ્વતંત્ર સ્ત્રી-રહસ્યવાદીઓની સભા રચી, જેમાં આંડાળ, અક્કા મહાદેવી, મીરાંબાઈ, જનાબાઈ, સોયરાબાઈ અને બહિણાબાઈનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતીય બંધારણની પ્રેરણા
ડૉ. બી. આર. આંબેડકર વારંવાર સંત કબીર, સંત તુકારામ અને સંત ચોખામેળાને ભારતમાં સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતાના સ્વદેશી પુરોગામી તરીકે ટાંકતા હતા.
Vitthal
હિન્દુ ધર્મ માંથી વધુ
સંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો