ભગવાન વિઠ્ઠલ

સંત તુકારામનો મરાઠી અભંગ, જેમાં વૃક્ષો અને પક્ષીઓ વચ્ચેના એકાંતના આનંદનું વર્ણન છે, અને હરિકથા જ એકમાત્ર ભોજન છે.

સંત બહિણાબાઈનો વારકરી મંદિર વિશેનો અભંગ: જ્ઞાનેશ્વરે તેનો પાયો નાખ્યો, નામદેવે તેનો વિસ્તાર કર્યો, એકનાથે સ્તંભ ઊભો કર્યો અને તુકારામ તેનો સુવર્ણ કળશ બન્યા.

સંત ચોખામેળાનો અભંગ: શેરડી વાંકી હોવા છતાં તેનો રસ સીધો હોય છે, જેમ ધનુષ્ય અને નદી. જન્મ ક્યારેય હૃદયની ભક્તિને વાંકી પાડી શકતો નથી.

વારકરી પરંપરાની દૈનિક ઉપાસના: સંત જ્ઞાનેશ્વરના ૨૮ અભંગો, જેમાં ઉપનિષદોના અદ્વૈત દર્શન અને ભગવાન વિઠ્ઠલ પ્રત્યેની ભક્તિનો સમન્વય છે.

સંત જ્ઞાનેશ્વરનો ‘મોગરા ફુલલા’ અભંગ: હૃદયના દ્વારે રોપાયેલો મોગરાનો વેલો આકાશ સુધી ચડે છે, અને તેનાં પુષ્પો ભગવાન વિઠ્ઠલને અર્પાતા ખેસમાં ગૂંથાય છે.

સંત જ્ઞાનેશ્વરનો ‘રૂપ પાહતા લોચની’ અભંગ: વિઠ્ઠલનું રૂપ નિહાળવાનો આનંદ, અનેક પૂર્વજન્મના સત્કર્મોનું ફળ અને સર્વ સુખોનું ધામ.

સંત એકનાથનો ‘કાયા હી પંઢરી’ અભંગ: આ દેહ જ પંઢરપુર છે, અંતરાત્મા જ વિઠ્ઠલ છે, અને ભક્તિ ભીમા નદી બનીને વહે છે.

સંત એકનાથનો ‘માઝે માહેર પંઢરી’ અભંગ: પંઢરપુર એક દીકરીનું પ્રિય પિયર છે, જ્યાં વિઠ્ઠલ અને રખુમાઈ માતા-પિતા છે અને પુંડલિક ભાઈ છે.

સંત એકનાથનું ‘વિંચૂ ચાવલા’ ભારુડ: કામ અને ક્રોધના વીંછીના ડંખ પર, સત્ત્વની ભસ્મ અને સદ્ગુરુ પ્રત્યેની શરણાગતિથી થતો ઉપચાર.

સંત ગોરા કુંભારનો અભંગ: નિરાકાર પરમતત્ત્વ સગુણ રૂપે ભેટ્યું, દેહભાવ ખરી પડ્યો અને સર્વત્ર વિઠ્ઠલ વ્યાપ્ત થયા.

સંત જનાબાઈનો અભંગ: પ્રેમની દોરીથી તેઓ પંઢરપુરના ચોરને બાંધે છે, વિઠ્ઠલને હૃદયના કારાગારમાં પૂરી દે છે અને તેમને કદી જવા દેશે નહીં.

સંત કાન્હોપાત્રાની સંપૂર્ણ શરણાગતિની પ્રાર્થના: તેઓ વિઠ્ઠલને હવે પોતાની વધુ પરીક્ષા ન લેવા વિનવે છે, ચરણોમાં માથું મૂકે છે, અને પરંપરા સ્મરે છે કે તેઓ તેમનામાં લીન થઈ ગયાં.

સંત ચોખામfeatureળાના પુત્ર સંત કર્મમેળા (૧૪મી સદી)નો આ નિર્ભીક અને ઐતિહાસિક અભંગ સામાજિક અસમાનતા સામે સીધો ઈશ્વરને સવાલ કરે છે. 'હે શ્રીપતિ, અમારી જાતિને હીન ગણવામાં આવી છે તે શું તને સમજાતું નથી? સમાજનું એઠું ખાઈને જીવન વીત્યું, તારા હૃદયમાં કેમ લાજ નથી આવતી? અમારા ઘરે પ્રેમથી દહીં-ભાત ખાનાર તું હવે મોં કેમ ફેરવે છે?' ભક્તિના સથવારે ઈશ્વર સામે મુકાયેલો આ સાચો આર્તનાદ છે.

સંત મુક્તાબાઈની તાટી ઉઘડા: ઝૂંપડીનો દરવાજો ખોલવા માટે ભાઈ જ્ઞાનેશ્વરને કરેલી વિનંતી; તે શીખવે છે કે સાચો સંત જગતના ટોણા કરુણાથી સહે છે.

સંત નામદેવ વિઠ્ઠલને કહે છે કે તેમનું નામ અમૃત કરતાંય મીઠું છે, છતાં મન તેનો સ્વાદ લેતું નથી: કીર્તન શરૂ થતાં જ ઊંઘ અને વિક્ષેપ આવી ઘેરી લે છે.

સંત નામદેવનો 'નાચું કીર્તનાચે રંગી' અભંગ: કીર્તનના આનંદમાં નાચો, જગતમાં જ્ઞાનનો દીપ પ્રગટાવો, અને એકલું નામ સૌનો ઉદ્ધાર કરે.

પંઢરપુરના વિઠ્ઠલ પ્રભુની સાંજની આરતી, જે પરંપરા મુજબ સંત નામદેવને આભારી છે અને જે મહારાષ્ટ્રભરમાં રખુમાઈની બાજુમાં ઈંટ પર ઊભેલા પ્રભુને ગવાય છે.

સંત નરહરી સોનારનો આ સૌથી પ્રસિદ્ધ અભંગ છે, જેમાં પોતાના સોનીના વ્યવસાયના રૂપકો દ્વારા દેહને કર્મશાળા, વિવેકને હથોડો અને રામનામને શુદ્ધ સોનું ગણાવ્યું છે.

પસાયદાન એ સંત જ્ઞાનેશ્વરની *જ્ઞાનેશ્વરી*ના સમાપનની પ્રાર્થના છે (૧૮.૧૭૯૪–૧૮૦૨), જેમાં સર્વ પ્રાણીઓના કલ્યાણ અને મૈત્રી માટે ઈશ્વરની કૃપા માગવામાં આવે છે.

સંત જનાબાઈની માતા તરીકે વિઠોબાને કરેલી કોમળ વિનંતી: પંઢરપુરની નદીઓ પાસે આવો અને મારા આંગણામાં નાચો, કારણ કે મારો આનંદ તમારા ગુણોમાં છે.

સંત સાવતા માળીનો આ અભંગ પોતાની શાકવાડીના ડુંગળી, લસણ, મરચાં અને કૂવાની દોરીમાં વિઠ્ઠલને જુએ છે: કર્મ એ જ પૂજા છે.

સંત સેનાનું પંઢરપુરના માર્ગનું યાત્રાગીત: પંઢરીની યાત્રાનો આનંદ, જેની તુલનાએ ત્રણેય લોકમાં કોઈ તીર્થ નથી.

વારકરી પરંપરાના સંત સેના નાઈનો આ સુપ્રસિદ્ધ અભંગ છે. પોતાના પરંપરાગત વાળંદના વ્યવસાયને જ તેમણે આધ્યાત્મિક સાધનાનું રૂપ આપ્યું. તેઓ કહે છે કે અમે પરમ ભાગ્યશાળી છીએ જે માત્ર વિઠ્ઠલના દાસ છીએ; દર્પણ દ્વારા આત્મદર્શન અને કાતર વડે અહંકારનું મુંડન કરે છે.

સંત સોયરાબાઈ (સંત ચોખામેલાના પત્ની) નો આ સર્વોચ્ચ અદ્વૈત અભંગ છે. પંઢરીના વિઠ્ઠલના દર્શન થતાં જ 'હું અને તું' નો દ્વૈતભાવ સમાપ્ત થઈ ગયો છે, અને સંસારના તમામ રંગો એક જ પરમાત્મા શ્રીરંગમાં લીન થઈ ગયા છે.

સંત તુકારામનો વિદાય-અભંગ, જે પરંપરા અનુસાર તેમના વૈકુંઠ-પ્રસ્થાન સમયે ગવાયો: અંતિમ 'રામ-રામ' અને જીવનના બંધનોની મુક્તિ.

શરણાગતિમાં વિશ્રાંતિનો સંત તુકારામનો અભંગ: વિઠ્ઠલના ચરણનાં દર્શન થયા પછી ચંચળ મનને ભટકવા માટે બીજે ક્યાંય સ્થાન રહેતું નથી.

સંત તુકારામનો અદ્વૈત આનંદનો અભંગ: આનંદના સરોવરમાં દરેક તરંગ આનંદ જ છે, અને તે અનુભવ સામે શબ્દો મૌન થઈ જાય છે.

સંત તુકારામનો ઈશ્વર-વિયોગનો અભંગ: ચકોર ચંદ્ર માટે અને બાળક માતા માટે જેમ ઝંખે, તેમ તેમનો આત્મા વિઠ્ઠલની રાહ જુએ છે.

સંત તુકારામનું વિઠ્ઠલ પ્રત્યેનું ટૂંકું પ્રાર્થનાગીત: તેઓ એક જ વરદાન માગે છે કે ઈશ્વર કદી વિસરાય નહીં, અને મુક્તિ કે ધન કરતાં સંતોની સંગત પ્રિય છે.

સંત તુકારામનો એ અભંગ જે સાચા સંતની વ્યાખ્યા કરે છે: જે દુઃખીઓને પોતાના માનીને અપનાવે છે, તેનામાં ઈશ્વર વસે છે.

સંત તુકારામનું આનંદભર્યું ચિત્ર: ચંદ્રભાગાના રેતાળ પટ પર વૈષ્ણવો નાચે છે, એકબીજાને નમે છે અને અહંકાર પાછળ મૂકી દે છે.

સંત તુકારામની નમ્રતા માટેની પ્રાર્થના: કીડી ખાંડનો સ્વાદ માણે છે, જ્યારે વિશાળ હાથીને અંકુશનો માર સહન કરવો પડે છે, માટે નાનાપણું જ વધુ સુખદ વરદાન છે.

સંત તુકારામનું વિઠ્ઠલનું ધ્યાન-આહ્વાન: પંઢરપુરમાં ઈંટ પર કમર પર હાથ રાખીને ઊભેલા, તુલસીની માળા અને પીળું રેશમ ધારણ કરેલા ભગવાન વિઠ્ઠલનું ચિંતન.

પરોઢે વિઠ્ઠલને હળવેથી જગાડતી કાકડ આરતી, જેના અંતે ‘તુકા મ્હણે’ એવી છાપ છે અને તેથી તે સંત તુકારામને આભારી છે; પંઢરપુર તથા સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં ગવાય છે.

સંત તુકારામનું આહ્વાન: વિઠ્ઠલનું ગાન કરો, તેમનું ધ્યાન ધરો અને ઈંટ પર ઊભેલા તેમને નિહાળો; તેમનું નામ મુખને મીઠું કરે છે અને મૃત્યુનો પાશ તોડે છે.

તુકારામ ગાથાનો અભંગ ક્રમાંક ૨૪૮૧: સર્વ સૃષ્ટિની એકતાનો ઉત્સવ, જેમાં વૃક્ષો, વેલો અને પક્ષીઓ સગાં બનીને આત્માને વિઠ્ઠલના ધ્યાન તરફ લઈ જાય છે.