વારકરી દર્શન

મહારાષ્ટ્રનો વારકરી સંપ્રદાય વિશ્વ આધ્યાત્મિકતાની સૌથી પરિપક્વ, સમાનતાવાદી અને દાર્શનિક રીતે સુસંગત પરંપરાઓમાંની એક છે. ગ્રામ્ય લોકસંસ્કૃતિ અને અભંગો નામના ભક્તિગીતોમાં મૂળ ધરાવતા હોવા છતાં, તેનો દાર્શનિક કેન્દ્રબિંદુ શંકરના અદ્વૈત અને ઉત્કટ ભાગવત ભક્તિનો સાહસિક સમન્વય છે. પરંપરાનો મૂળ ગ્રંથ જ્ઞાનેશ્વરી છે, સંત જ્ઞાનેશ્વરે ભગવદ્ગીતા પર કરેલી ટીકા, જે વર્ષ 1290માં રચાઈ; ત્યારબાદ તેમનો દાર્શનિક ગ્રંથ અમૃતાનુભવ, એકનાથી ભાગવત, અને સંત તુકારામના સંકલિત પદો, તુકારામ ગાથા, આવે છે.

શાસ્ત્રીય વિદ્વતાપૂર્ણ અદ્વૈત ઘણી વાર ભક્તિને એક નીચલા, દ્વૈતવાદી પગથિયે મૂકતું હતું, જે માત્ર જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય ત્યાં સુધી ઉપયોગી ગણાતું. વારકરી સંતોએ અદ્વૈત ભક્તિની ઘોષણા કરીને આ ધારણાને ઉલટાવી નાખી, એમ શીખવતા કે અદ્વૈતના સાક્ષાત્કાર પછી પણ ભક્તિ લુપ્ત થતી નથી. સર્વોચ્ચ, સૌથી મધુર ભક્તિ ઈશ્વર સાથેની અભિન્નતાનો સાક્ષાત્કાર થયા પછી જ ખીલે છે. અમૃતાનુભવમાં સંત જ્ઞાનેશ્વર 'ભેદાવિન ભેટશે' એ શબ્દપ્રયોગ કરે છે, એટલે કે વિભાજન વિના પ્રેમમાં મળવું; જેમાં પ્રેમી, પ્રિય, અને પ્રેમ કરવાની ક્રિયા એક જ સાગર જેવી ચેતનામાં એકરૂપ થાય છે.

કેટલાક તપસ્વી સંપ્રદાયોના કઠોર માયાવાદથી વિપરીત, જે ભૌતિક બ્રહ્માંડને ભ્રામક ફંદા તરીકે નકારે છે, જ્ઞાનેશ્વરે ચિદ્વિલાસવાદ રચ્યો; ચિત્, શુદ્ધ ચેતના, અને વિલાસ, રમત કે લીલા, એ બંનેનો સંગમ. આ દૃષ્ટિમાં બ્રહ્માંડ કોઈ રોગગ્રસ્ત ભ્રમ નથી, પરંતુ પરમાત્માની સહજ, આનંદમય, તેજસ્વી સ્વ-અભિવ્યક્તિ છે. વિઠ્ઠલ રૂપે રજૂ થતા ઈશ્વર અને દેવી રખુમાઈ રૂપે ઓળખાતી સૃષ્ટિ સૂર્ય અને સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને તરંગો, અથવા શબ્દ અને તેના અર્થ જેવી રીતે એકબીજા સાથે સંબંધિત છે. તેથી સૃષ્ટિને તિરસ્કારવાની કે ટાળવાની નહીં, પણ આદરવાની અને પ્રેમ કરવાની છે.

ઈશ્વર સુધી પહોંચવા માટે કુટુંબ અને ગૃહસ્થ જીવનનો ત્યાગ કરવો જ પડે એવી ધારણાને વારકરી ચળવળે સ્પષ્ટપણે નકારી. વારકરી સંતોમાંથી કોઈ પર્વતની ગુફાઓમાં રહેતા સાધુ નહોતા; તેઓ પોતાના રોજિંદા વ્યવસાયોનું આચરણ કરતા સક્રિય ગૃહસ્થો હતા. સાવતા માળી શાકભાજી ઉગાડતા માળી હતા, જેમણે ડુંગળી, મૂળા અને ભાજીમાં પોતાની માતા વિઠ્ઠલને જોયાનું જાહેર કર્યું. ગોરા કુંભાર માટીને આકાર આપનારા કુંભાર હતા. સેના ન્હાવી વાળંદ હતા. સંત જનાબાઈ પથ્થરની ઘંટીમાં અનાજ દળતી ઘરેલુ દાસી હતાં. સંત તુકારામ દુકાનદાર અને ખેડૂત હતા. સ્વાર્થી ઇચ્છા વિના, પાંડુરંગને અર્પણ કરીને કરાયેલી ગૃહકર્તવ્યની નિષ્ઠા જ સર્વોચ્ચ યોગ છે, એ તેમનો સામાન્ય સિદ્ધાંત હતો.

સંત જ્ઞાનેશ્વરના હરિપાઠમાં શીખવાયેલી મૂળ ઉપાસના એવું માને છે કે કળિયુગમાં જટિલ વૈદિક યજ્ઞો અને તપશ્ચર્યાઓ દુર્ગમ બની ગઈ છે અને આધ્યાત્મિક અહંકારને પોષે છે. દિવ્ય નામ, નામ, અને નામી, એટલે કે નામથી ઓળખાતા, એ એક જ છે; તેથી વારકરીઓના પવિત્ર મહામંત્ર, રામ કૃષ્ણ હરિ, નું ઉચ્ચારણ પોતાનામાં જ પૂરતું છે અને મુક્તિની ખાતરી આપે છે.

વારકરી દૃષ્ટિમાં આધ્યાત્મિકતાની અંતિમ કસોટી શાસ્ત્રીય જ્ઞાન નહીં, પરંતુ બીજાઓની પીડાને પોતાની પીડા તરીકે અનુભવવી તે છે. સંત તુકારામે લખ્યું કે જે પીડિત અને દુઃખી લોકોને પોતાના ગણીને અપનાવે તેને સાચા સંત તરીકે ઓળખવા જોઈએ, અને ઈશ્વર ત્યાં જ વસે છે, એ આલિંગનમાં, તેનાથી અલગ બાંધેલા કોઈ પણ મંદિરમાં નહીં.

વારકરી માર્ગનું દાર્શનિક શિખર પુસ્તકોમાં વંચાતું નથી; તે દર વર્ષે યોજાતી એકવીસ (21) દિવસની પંઢરપુર વારી દરમિયાન મહારાષ્ટ્રના માર્ગો પર ચાલીને જીવાય છે. આળંદીથી જ્ઞાનેશ્વરની પાલખી અને દેહૂથી તુકારામની પાલખી ઊંચકીને, લાખો ભક્તો ઉઘાડા પગે ખભેખભા મિલાવીને પંઢરપુર સુધી ચાલે છે. એ માર્ગ પર સામાજિક જાતિ, સંપત્તિ અને ઉંમર સંપૂર્ણપણે ઓગળી જાય છે; દરેક યાત્રિક બીજા દરેક યાત્રિકને 'માઉલી', એટલે કે માતા, કહીને સંબોધે છે, પોતે પસાર થતા દરેક માનવહૃદયમાં ઈશ્વરની માતૃવત્ કરુણાને ઓળખીને.

મોટા ભાગની દાર્શનિક પરંપરાઓ પોતાના વિચારોને ચર્ચા કે ટીકામાં ચકાસે છે, એક સ્થિતિને પ્રતિસ્પર્ધી સ્થિતિ સામે સુધારતી રહે છે, જ્યાં સુધી દલીલ પોતે જ પરંપરાનું જીવંત સ્વરૂપ ન બની જાય. વારકરી સંપ્રદાયે એક અલગ પરીક્ષણ-ભૂમિ પસંદ કરી. શાસ્ત્રના પાના પર જાતિનું ઓગળવું એ એક દાવો છે; ત્રણ અઠવાડિયા સુધી એક જ ધૂળ અને એક જ ફોલ્લા પડેલા પગ વહેંચનારા બે અજાણ્યાઓ વચ્ચે જાતિનું ઓગળવું એ એવું પ્રદર્શન છે જેને કોઈ ટીકા સંપૂર્ણપણે બદલી શકે નહીં. વારી પરંપરાનો પોતાનો પ્રયોગ બનીને કાર્ય કરે છે, સિદ્ધાંતમાં ચિદ્વિલાસવાદ અને સર્વાત્મભાવે જે પહેલાં પ્રસ્તાવ્યું હતું તેને શરીરોમાં અને મિત્રતાઓમાં પુષ્ટ કરે છે.

જે તત્ત્વજ્ઞાન દાવો કરે છે કે ભક્તિ માટે મઠની જરૂર નથી, તેને તે વિશ્વસનીય રીતે બતાવવા માટે એક સ્થાપક કરતાં વધુની જરૂર પડે. વારકરી પરંપરા આ જરૂરિયાતનો જવાબ વિવિધ વ્યવસાયો અને જાતિ-ઉતરતી સીડીના જુદા જુદા પગથિયાંમાંથી લીધેલા સંતોની સંપૂર્ણ યાદી દ્વારા આપે છે: એક માળી, એક કુંભાર, એક વાળંદ, એક ઘરેલુ દાસી, એક ખેડૂત. દરેકે સંન્યાસ જેવું લાગે તે માટે રચાયેલા કામથી નહીં, પરંતુ પોતાની સામે જ રહેલા કામ દ્વારા એ જ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી. આ વિસ્તાર પોતે જ એક દલીલ છે. જો પ્રવૃત્તિમાં નિવૃત્તિ માત્ર એક અસાધારણ સ્થાપક માટે જ સાચી હોત, તો તેને તેમની વ્યક્તિગત બક્ષિસ ગણીને ફગાવી શકાત, બધા માટે ખુલ્લા માર્ગ તરીકે નહીં; અને આટલા સામાન્ય વ્યવસાયોનાં નામ આપવાનો પરંપરાનો આગ્રહ ઠીક એ જ વાંધાને બંધ કરે છે.

વારકરી આચરણમાં નામ-સ્મરણનું મહત્ત્વ સંતોના વૈવિધ્યસભર વ્યવસાયો જેવા જ લોકતાંત્રિક તર્કને અનુસરે છે. જટિલ વૈદિક વિધિ બરાબર કરવા માટે સંપત્તિ, ફુરસદ, અને વારંવાર જાતિગત વિશેષાધિકાર જોઈતા હતા; તપશ્ચર્યા માટે ગૃહ-જવાબદારીઓમાંથી મુક્તિ જોઈતી હતી, જે કુંભાર, વાળંદ, કે અનાજ દળતી દાસીને ભાગ્યે જ મળતી. ખેતરમાં કામ કરતાં કે માટીને આકાર આપતાં સ્મરણ કરાતું નામ સાધનસંપત્તિ, સાક્ષરતા, કે સામાજિક સ્થાન ના આધારે કોઈને બહાર રાખતું નથી. એટલે જ પરંપરા તેને મુક્તિ માટે બીજી પ્રથાઓની સાથે માત્ર સહાયક નહીં, પણ પોતાનામાં જ પૂરતું હોવાનું જાહેર કરી શકી; થોડા લોકો માટે અનામત રાખેલી અન્ય પ્રથાઓ સાથે માત્ર સહાયક નહીં.