ભક્તિ

“ભક્તિ” શબ્દ સંસ્કૃત ધાતુ “ભજ્” પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે વહેંચવું, સંબંધ ધરાવવો, ભાગ લેવો, અને શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રેમ કરવો. હિંદુ દર્શનમાં, વિવેકી જ્ઞાનનો માર્ગ એવો જ્ઞાનયોગ અને ધ્યાનમગ્નતાનો માર્ગ એવો રાજયોગ, બંને કઠોર માનસિક શિસ્ત અને તપસ્વી સહનશક્તિ માગે છે. ભક્તિયોગ એના બદલે માનવ હૃદયની સહજ ભાવનાત્મક શક્તિનો ઉપયોગ કરે છે, અને સાંસારિક આસક્તિઓને પરમ તત્ત્વ પ્રત્યેના ઉચ્ચ, નિષ્કામ પ્રેમમાં રૂપાંતરિત કરે છે.

નારદ ભક્તિસૂત્રો પોતાના બીજા અને ત્રીજા શ્લોકમાં શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા આપે છે: સા ત્વસ્મિન્ પરમપ્રેમરૂપા, અમૃતસ્વરૂપા ચ. ઈશ્વર તરફ વળેલો એ પ્રેમ પરમ, નિષ્કામ સ્નેહના સ્વભાવનો છે; પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં તે શાશ્વત અમૃત છે, અમરત્વ પોતે જ છે.

શ્રીમદ્ભાગવત પુરાણ, તેના સાતમા સ્કંધના પાંચમા અધ્યાયમાં, તથા ગોસ્વામી તુલસીદાસનું રામચરિતમાનસ, બંને નવધા ભક્તિનું વર્ણન કરે છે, એટલે કે નવ ક્રમિક સ્વરૂપો જેના દ્વારા ભક્તિ પ્રગટ થાય છે.

શ્રવણ એટલે ભગવાનની મહિમા અને કથાઓને તન્મયતાથી સાંભળવું; રાજા પરીક્ષિતે શુકદેવ મુનિ પાસેથી ભાગવત ગ્રહણ કર્યું તે આનું ઉદાહરણ છે. કીર્તન એટલે દિવ્ય નામોનું ઉચ્ચ સ્વરે ગાન અને ઉત્સવ; તેને સ્વયં શુકદેવે આગળ ધપાવ્યું, અને પછી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ તથા મીરાબાઈએ. સ્મરણ એટલે દરેક પરિસ્થિતિમાં દિવ્ય હાજરીની સતત સ્મૃતિ; પિતાએ મૂકેલી દરેક કસોટી સામે નારાયણને દૃઢતાથી વળગી રહેનાર પ્રહ્લાદ તેનું મૂર્તિમંત ઉદાહરણ છે.

પાદસેવન એટલે પવિત્ર ચરણો, મંદિરો અને જીવંત પ્રકૃતિની ભક્તિભાવે સેવા; વિષ્ણુના ચરણોમાં દેવી લક્ષ્મીનું શાશ્વત સેવન તેનું ઉદાહરણ છે. અર્ચન એટલે ફૂલ, જળ, ધૂપ અને દીપ વડે પૂજા; રાજા પૃથુનું ભક્તિભાવભર્યું અર્પણ કરતું શાસન તેનું દૃષ્ટાંત છે. વંદન એટલે અહંકાર વિના, પૂર્ણ નમ્રતાથી નમન; વૃંદાવનની ધૂળમાં અક્રૂરજીનું સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવું તેનું ઉદાહરણ છે.

દાસ્ય એટલે દૈવી ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા તત્પર વફાદાર સેવક તરીકે ભગવાનની સમીપ જવું; રામ પ્રત્યે હનુમાનજીની નિઃસ્વાર્થ સેવા તેનું સર્વોચ્ચ રૂપ છે. સખ્ય એટલે સંપૂર્ણ વિશ્વાસ અને ઉષ્મા સાથે દિવ્ય સાથે મૈત્રી કરવી; અર્જુન અને સુદામાએ કૃષ્ણ સાથે જે મૈત્રી કરી તે તેનું દૃષ્ટાંત છે. આત્મનિવેદન એટલે શરીર, મન, આત્મા અને અહંકાર સંપૂર્ણપણે પરમાત્માને અર્પણ કરવા; વામનને પોતાનું મસ્તક જ અર્પી દેનાર રાજા બલિ તેનું ઉદાહરણ છે.

ભક્તિ પરંપરા સ્વીકારે છે કે દરેક ભક્ત ભાવ કહેવાતા એક વિશિષ્ટ ભાવનાત્મક સ્વભાવ દ્વારા ઈશ્વર સાથે સંબંધ ધરાવે છે. શાંત ભાવ એટલે શાંત વિસ્મય; પરબ્રહ્મની ભવ્યતા સામે પ્રાચીન ઋષિઓએ ધારણ કરેલો ધ્યાનમય આદર. દાસ્ય ભાવ એટલે નિષ્ઠાવાન સેવા; જેમાં હનુમાન જેવો ભક્ત ઈશ્વરને પરમ સ્વામી અને પોતાને વિનમ્ર સેવક તરીકે જુએ છે. સખ્ય ભાવ એટલે સમાન સ્તરની સોબત; અર્જુન અને બ્રજના ગોપબાળકોએ કૃષ્ણ સાથે વિશ્વાસુ મિત્ર તરીકે વહેંચેલો ભાવ.

વાત્સલ્ય ભાવ એટલે માતા-પિતાની કોમળતા; જેમાં યશોદા જેવો ભક્ત ઈશ્વરને સંભાળ અને પોષણની જરૂર ધરાવતા કીમતી, અસહાય શિશુ તરીકે જુએ છે. માધુર્ય ભાવ, એટલે મધુર મિલન, ભક્તિનો મુગટ છે; જેમાં આત્મા ઈશ્વરને શાશ્વત પ્રિયતમ તરીકે પ્રેમ કરે છે, પ્રેમી અને પ્રિય વચ્ચેની દરેક સીમા મિટાવી દે છે. વૃંદાવનની ગોપીઓ, મીરાબાઈ અને આંડાળ આ ભાવના મૂર્તિમંત ઉદાહરણો છે.

ભારતીય ભક્તિની એક વિશિષ્ટ ઉજ્જવળતા એ છે કે તે ગુણો સહિતના વ્યક્તિગત, સાકાર સ્વરૂપની સગુણ ઉપાસના અને આકારરહિત, અવ્યક્ત પરમ તત્ત્વની નિર્ગુણ ઉપાસના વચ્ચે સહજ સુમેળ સાધે છે. તુલસીદાસ રામચરિતમાનસમાં આ વાત સીધી કહે છે: સગુનહિ અગુનહિ નહિં કછુ ભેદા, ગાવહિં મુનિ પુરાન બુધ બેદા; એટલે કે ગુણયુક્ત અને ગુણરહિત વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી, જેમ ઋષિઓ, પુરાણો અને વેદો પોતે ઘોષિત કરે છે.

જેમ ભક્તિની ઠંડકથી પાણી બરફ બનીને જામી જાય છે અને જ્ઞાનની ઉષ્મા વડે ફરી પાણીમાં પીગળે છે, તેમ આકારરહિત બ્રહ્મ પોતાના મોહક દિવ્ય સ્વરૂપો ધારણ કરે છે. વિઠ્ઠલ, કૃષ્ણ, રામ, શિવ કે દેવી, દરેક સ્વરૂપ એવા ભક્તના પ્રેમમાંથી જ ઉદ્ભવે છે જેને પ્રેમ કરવા માટે ચહેરો જોઈએ છે.

જ્ઞાનયોગ અને રાજયોગ બંને સામાન્ય માનવ ભાવનાને મુક્તિના માર્ગમાં કાબૂમાં લેવાની, શાંત કરવાની કે પાર કરવાની વસ્તુ તરીકે જુએ છે. ભક્તિ એથી ઊલટી દલીલ કરે છે: જે આસક્તિઓ અને ઝંખનાઓ મોટા ભાગની પરંપરાઓ સાધક પાસેથી પાર કરાવવા માગે છે, તે જ, જ્યારે તેમની દિશા સાંસારિક વસ્તુઓથી વાળીને ઈશ્વર તરફ કરવામાં આવે, ત્યારે મુક્તિનું વાહન બની શકે છે. ભક્તને મુક્ત થવા માટે પ્રેમ બુઝાવવો પડતો નથી; પ્રેમને માત્ર પોતાનો સાચો વિષય શોધવાનો હોય છે, અને નવ અંગો એ દિશા-પરિવર્તન સાધવા માટેના મૂર્ત અભ્યાસો છે.

પાંચ ભાવો મહત્ત્વના છે, કારણ કે તે ભક્તિને એક જ સાચી ભાવનાત્મક મુદ્રામાં સપાટ કરવાનો ઇનકાર કરે છે. વિસ્મયભર્યું અંતર, વફાદાર સેવા, સહજ મૈત્રી, રક્ષણાત્મક કોમળતા, કે સંપૂર્ણ રોમાંચક સમર્પણ તરફ ખેંચાતો સાધક, દરેકમાં એક એવો આદર્શ શોધે છે જે તેની પહેલાં કોઈ પૂજનીય ભક્ત ચાલી ચૂક્યો છે. આ વિવિધતા પોતે ભક્તિની દલીલનો ભાગ છે: કે ઈશ્વરને તે સંબંધ દ્વારા પામી શકાય છે જે કોઈ હૃદય સૌથી સહજ રીતે રચે છે, નહિ કે દરેક ભક્તે પોતાનો સ્વભાવ એક જ માન્ય ભાવમાં ઢાળવો પડે.

નવ અંગોમાંથી કોઈ એક પૂર્ણ થયા પછી જ બીજું શરૂ કરવું જોઈએ, એવી માગણી કશું કરતું નથી. પરંપરા ક્યાંય એવો આગ્રહ રાખતી નથી કે શ્રવણ સંપૂર્ણ પરિપક્વ થયા પછી જ કીર્તન શરૂ થાય, અથવા દાસ્ય સંપૂર્ણ થયા પછી જ સખ્ય શક્ય બને. ભક્ત ભગવાનની કથાઓ સાંભળી શકે છે, તેને ઉચ્ચ સ્વરે ગાઈ શકે છે, અને એક સામાન્ય બપોરે શાંતિથી તેનું સ્મરણ કરી શકે છે; લગભગ એકસાથે, દરેક અંગ બીજાને મજબૂત કરતું, કતારમાં રાહ જોયા વિના. નવને એક સીડીનાં નવ પગથિયાં તરીકે સમજવા કરતાં એક જ ઘરનાં નવ દરવાજા તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય છે; બીજાં ન વિકસ્યાં હોય તો પણ દરેક દરવાજો પ્રેમને ઊંડો કરવા માટે પોતે પૂરતો છે.

આ ઉપદેશમાં લગભગ દરેક અંગ અને દરેક ભાવ માત્ર અમૂર્ત વર્ગ તરીકે નહિ, પણ એક ચોક્કસ ભક્ત સાથે જોડાયેલો છે. શ્રવણ માટે પરીક્ષિત, સ્મરણ માટે પ્રહ્લાદ, સેવા માટે હનુમાન, મધુર મિલન માટે મીરાબાઈ ઊભાં છે. સામાન્ય વર્ણનોને બદલે નામ ધરાવતાં જીવનો પર ભાર મૂકવો મહત્ત્વનો છે, કારણ કે ભક્તિ મૂળભૂત રીતે માત્ર સમજવા માટે નહિ, પણ જીવવા માટેની સાધના છે. નિરંતર સ્મરણની અમૂર્ત વ્યાખ્યા એ સમજાવતી નથી કે વાસ્તવિક જોખમ વચ્ચે ઈશ્વરને વળગી રહેવું ખરેખર કેવું લાગે છે. પ્રહ્લાદની ચોક્કસ કસોટી, ઝેર, અગ્નિ અને પોતાના પિતાના ક્રોધમાંથી બચવા છતાં એક પણ વાર પોતાનું આંતરિક ધ્યાન ગુમાવ્યા વિના રહેવું, એ સાધકને બતાવે છે કે આ સાધના શું માગે છે અને તે શું શક્ય બનાવે છે.