ಭಕ್ತಿ

“ಭಕ್ತಿ” ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಧಾತು “ಭಜ್” ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ; ಇದರ ಅರ್ಥ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸೇರಿರುವುದು, ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಸುವುದು. ಹಿಂದೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ವಿವೇಚನೆಯ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವಾದ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಲೀನತೆಯ ಮಾರ್ಗವಾದ ರಾಜಯೋಗ ಎರಡೂ ಕಠಿಣ ಮಾನಸಿಕ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿ ಸಹನೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಮಾನವ ಹೃದಯದ ಸಹಜ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಲೌಕಿಕ ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗಿನ ಉನ್ನತ, ನಿರ್ಬಂಧರಹಿತ ಪ್ರೇಮವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾರದ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ: ಸಾ ತ್ವಸ್ಮಿನ್ ಪರಮಪ್ರೇಮರೂಪಾ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಾ ಚ. ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದ ಆ ಪ್ರೇಮವು ಪರಮ, ನಿಃಶರ್ತ ಪ್ರೀತಿಯ ಸ್ವಭಾವದ್ದು; ತನ್ನ ಅಂತರಂಗ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದು ಶಾಶ್ವತ ಅಮೃತ, ಅಮರತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು ತನ್ನ ಏಳನೇ ಸ್ಕಂಧದ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಳಸೀದಾಸರ ರಾಮಚರಿತಮಾನಸವೂ ನವಧಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ; ಇವು ಭಕ್ತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅರಳುವ ಒಂಬತ್ತು ಹಂತಗಳ ರೂಪಗಳು.

ಶ್ರವಣ ಎಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕೇಳುವುದು; ರಾಜ ಪರೀಕ್ಷಿತನು ಶುಕಮಹರ್ಷಿಯಿಂದ ಭಾಗವತವನ್ನು ಆಲಿಸಿದುದು ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಕೀರ್ತನ ಎಂದರೆ ದಿವ್ಯನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಹಾಡುವುದು, ಆನಂದದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ಶುಕಮಹರ್ಷಿಯೇ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು, ಬಳಿಕ ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭು ಮತ್ತು ಮೀರಾಬಾಯಿ ಇದನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. ಸ್ಮರಣ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದಿವ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದ ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣೆ; ತಂದೆ ಒಡ್ಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಇದರ ಮೂರ್ತರೂಪ.

ಪಾದಸೇವನ ಎಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಪಾದಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಂತ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಣಾಭಾವದಿಂದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಅರ್ಚನ ಎಂದರೆ ಹೂವು, ನೀರು, ಧೂಪ, ದೀಪಗಳ ಮೂಲಕ ಆರಾಧನೆ; ರಾಜ ಪೃಥುವಿನ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಆಳ್ವಿಕೆ ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ವಂದನ ಎಂದರೆ ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿನಯದ ನಮನ; ವೃಂದಾವನದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಅಕ್ರೂರರು ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಬಿದ್ದ ಘಟನೆ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.

ದಾಸ್ಯ ಎಂದರೆ ದೈವೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಿರುವ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸೇವಕನಂತೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವುದು; ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಹನುಮಂತನ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವೆ ಇದರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೂಪ. ಸಖ್ಯ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ ದೈವದೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆಸುವುದು; ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಸುದಾಮರು ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸ್ನೇಹ ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನ. ಆತ್ಮನಿವೇದನ ಎಂದರೆ ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ಆತ್ಮ, ಅಹಂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು; ವಾಮನನಿಗೆ ತನ್ನ ಶಿರವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದ ರಾಜ ಬಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನೂ ಭಾವ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ವಭಾವದ ಮೂಲಕ ದೈವದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಂತ ಭಾವ ಎಂದರೆ ಶಾಂತ ವಿಸ್ಮಯ; ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಮಹಿಮೆಯ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು ಹೊಂದಿದ್ದ ಧ್ಯಾನಮಯ ಭಯಭಕ್ತಿ ಇದು. ದಾಸ್ಯ ಭಾವ ಎಂದರೆ ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸೇವೆ; ಹನುಮಂತನಂತಹ ಭಕ್ತನು ದೇವರನ್ನು ಪರಮ ಒಡೆಯನಾಗಿಯೂ ತನ್ನನ್ನು ವಿನೀತ ಸೇವಕನಾಗಿಯೂ ಕಾಣುವ ಭಾವ. ಸಖ್ಯ ಭಾವ ಎಂದರೆ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನದ ಒಡನಾಟ; ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಬ್ರಜದ ಗೋಪಬಾಲಕರು ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಗೆಳೆಯರಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಭಾವ ಇದು.

ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಭಾವ ಎಂದರೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಮೃದುತ್ವ; ಯಶೋದೆಯಂತಹ ಭಕ್ತೆ ದೇವರನ್ನು ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ, ಅಸಹಾಯಕ ಶಿಶುವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಮಧುರ ಭಾವ, ಅಂದರೆ ಸಿಹಿಯಾದ ಐಕ್ಯ, ಭಕ್ತಿಯ ಕಿರೀಟವಿದ್ದಂತೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಭಗವಂತನನ್ನು ಶಾಶ್ವತ ಪ್ರಿಯತಮನಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿತನ ನಡುವಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಡಿಯನ್ನೂ ಅಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವೃಂದಾವನದ ಗೋಪಿಕೆಯರು, ಮೀರಾಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಆಂಡಾಳ್ ಈ ಭಾವದ ಮೂರ್ತರೂಪಗಳು.

ಭಾರತೀಯ ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ತೇಜಸ್ಸು ಎಂದರೆ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದ ವೈಯಕ್ತಿಕ, ಸಾಕಾರ ರೂಪದ ಸಗುಣ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ರೂಪರಹಿತ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಬ್ರಹ್ಮದ ನಿರ್ಗುಣ ಆರಾಧನೆಯ ನಡುವಿನ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಸಾಮರಸ್ಯ. ತುಳಸೀದಾಸರು ರಾಮಚರಿತಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಸಗುನಹಿ ಅಗುನಹಿ ನಹಿಂ ಕಛು ಭೇದಾ, ಗಾವಹಿಂ ಮುನಿ ಪುರಾಣ ಬುಧ ವೇದಾ. ಅಂದರೆ, ಗುಣಸಹಿತ ಮತ್ತು ಗುಣರಹಿತ ರೂಪಗಳ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಭೇದವಿಲ್ಲ; ಋಷಿಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ವೇದಗಳೇ ಇದನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಕ್ತಿಯ ಶೀತದಿಂದ ನೀರು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಾಗಿ ಘನೀಭವಿಸಿ, ಜ್ಞಾನದ ಉಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ನೀರಾಗಿ ಕರಗುವಂತೆ, ರೂಪರಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮವು ತನ್ನ ಮೋಹಕ ದಿವ್ಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಠ್ಠಲ, ಕೃಷ್ಣ, ರಾಮ, ಶಿವ, ಅಥವಾ ದೇವಿ, ಪ್ರೀತಿಸಲು ಮುಖವೊಂದು ಬೇಕಾದ ಭಕ್ತನ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪವೂ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ರಾಜಯೋಗ ಎರಡೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನವ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷದ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಹತೋಟಿಗೆ ತರಬೇಕಾದ, ಶಾಂತಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ, ಅಥವಾ ದಾಟಬೇಕಾದ ವಿಷಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತಿ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತದೆ: ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಂಪರೆಗಳು ಸಾಧಕನು ದಾಟಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುವ ಅದೇ ಆಸಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಂಬಲಗಳು, ಅವುಗಳ ದಿಕ್ಕು ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ದೈವದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಮೋಕ್ಷದ ವಾಹನವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತನು ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ನಂದಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಗುರಿ ಸಿಕ್ಕರೆ ಸಾಕು. ಆ ದಿಕ್ಕು ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲೆಂದೇ ಒಂಬತ್ತು ಅಂಗಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿ ಇವೆ.

ಐದು ಭಾವಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದವು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಸರಿಯಾದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಭಂಗಿಗೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಸ್ಮಯಭರಿತ ಅಂತರ, ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಸೇವೆ, ಸಹಜ ಸ್ನೇಹ, ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಮೃದುತ್ವ, ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಧುರ ಶರಣಾಗತಿಯತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತನಾದ ಸಾಧಕನು, ತನಗಿಂತ ಮುಂಚೆ ನಡೆದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಭಕ್ತನ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಈ ವೈವಿಧ್ಯವೇ ಭಕ್ತಿಯ ವಾದದ ಭಾಗ: ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೃದಯವೂ ಸಹಜವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ದೈವವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಬಹುದು; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಕ್ತನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಒಂದೇ ಅನುಮೋದಿತ ಭಾವಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಒಂಬತ್ತು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ, ಒಂದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಮುಂದಿನದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರವಣವು ಪೂರ್ಣ ಪಕ್ವವಾದ ನಂತರವೇ ಕೀರ್ತನ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕು ಎಂದಾಗಲಿ, ದಾಸ್ಯವು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ನಂತರವೇ ಸಖ್ಯ ಸಾಧ್ಯ ಎಂದಾಗಲಿ ಪರಂಪರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪಟ್ಟುಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತನು ದೇವರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು, ಅವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಹಾಡಬಹುದು, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕಾಯುವ ಬದಲು ಇತರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಾ ಬಹುತೇಕ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬಹುದು. ಒಂಬತ್ತನ್ನೂ ಒಂದು ಏಣಿಯ ಒಂಬತ್ತು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳೆಂದು ಕಾಣುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಒಂದೇ ಮನೆಯ ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳೆಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತ; ಇತರವು ಬೆಳೆಯದಿದ್ದರೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಗಿಲೂ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಆಳಗೊಳಿಸಲು ತಾನೇ ಸಾಕು.

ಈ ಬೋಧನೆಯ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗವೂ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾವವೂ ಕೇವಲ ಅಮೂರ್ತ ವರ್ಗವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭಕ್ತನೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಶ್ರವಣಕ್ಕೆ ಪರೀಕ್ಷಿತ, ಸ್ಮರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಸೇವೆಗೆ ಹನುಮಂತ, ಮಧುರ ಐಕ್ಯಕ್ಕೆ ಮೀರಾಬಾಯಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿವರಣೆಗಳ ಬದಲು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜೀವನಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುವುದು ಮುಖ್ಯ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತಿ ಮೂಲತಃ ಕೇವಲ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಲ್ಲ, ಬದುಕಿ ಅನುಭವಿಸಲು ಇರುವ ಸಾಧನೆ. ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣೆಯ ಅಮೂರ್ತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ನಿಜವಾದ ಅಪಾಯದ ನಡುವೆಯೂ ದೈವವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೇಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರೀಕ್ಷೆ, ವಿಷ, ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಕೋಪದಿಂದ ಪಾರಾಗಿಯೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದ ಗಮನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು, ಈ ಸಾಧನೆ ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಏನನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.