ಬ್ರಹ್ಮ

ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟಿಯ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮವು ಕಾರಣರಹಿತ ಕಾರಣ, ಶಾಶ್ವತ ಆಧಾರ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಪರಿಮಿತ ಸಮಗ್ರತೆ. ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತು, ಅದರ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ವಲ್ಲಿಯ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸತ್ಯಂ, ಸತ್ಯವೇ; ಜ್ಞಾನಂ, ಜ್ಞಾನವೇ; ಮತ್ತು ಅನಂತಂ, ಗಡಿಯಿಲ್ಲದ ಅನಂತ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮವು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಯಾವುದೋ ದಿವ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತವಾದ ದೂರದ ಸತ್ತೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಆಧಾರ ಅದು; ಎಲ್ಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿಯೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೃದಯಬಡಿತದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಸಾರವಾಗಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ಈ ಆಳವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು, ವೇದಾಂತದ ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಿರುಪಾಧಿಕ ಪರಮ ತತ್ತ್ವ; ಗುಣಗಳು, ಲಿಂಗ, ರೂಪ, ಅಥವಾ ದೇಶದ ಮಿತಿಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತವಾದುದು. ಅಂತಹ ಅನಂತ ವಿಸ್ತಾರದ ಮುಂದೆ ಮಾನವ ಭಾಷೆ ತಡವರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತು, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ‘ನೇತಿ ನೇತಿ’, ‘ಇದಲ್ಲ, ಇದಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿರಾಕರಣಾತ್ಮಕ ತರ್ಕವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ; ಯಾವುದೇ ಸೀಮಿತ ಕಲ್ಪನೆಯು ತಾನು ವರ್ಣಿಸಲು ಹೊರಟ ಅನಂತವನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೆಂದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಾಧಕನಿಗೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಅವ್ಯಕ್ತ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ದೈವಕೃಪೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಥವಾ ಈಶ್ವರನಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅನಂತ ಮಂಗಳಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೇವರು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸಿ, ಪೋಷಿಸಿ, ಉದ್ಧರಿಸುವವನು. ಇದೇ ವಾಸ್ತವದ ಬಗ್ಗೆ ಕೃಷ್ಣನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ ಎರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಅಕ್ಷಯ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜ್ಞಾನಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅವನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವು ಬ್ರಹ್ಮದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು, ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ ಎಂದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ: ಪರಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ, ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ, ಮತ್ತು ಕಲಬೆರಕೆಯಿಲ್ಲದ ಆನಂದ. ಬ್ರಹ್ಮವು ಕೇವಲ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದಲ್ಲ; ಅದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವ. ಅದು ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿದ್ಯಮಾನವೂ ಮೊದಲು ಬೆಳಗುವುದು ಅದರ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಚೈತನ್ಯದಿಂದಲೇ. ಅದರ ಆನಂದವೂ ಬಾಹ್ಯ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕದಡದ ಪರಮಾನಂದ, ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಹೊರಗೆ ಏನೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮವು ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಈ ಗುಣವನ್ನು ವೇದಾಂತವು ಅದ್ವೈತ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಶೂನ್ಯದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಲ್ಲ; ಮಾಯಾ ಎಂದು ವೇದಾಂತ ಹೆಸರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಸತ್ಯದ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿತವಾದ ನಿರಂತರ, ಪವಿತ್ರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಅದು.

ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ, ವೇದಾಂತದ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿವರ್ತನಾತ್ಮಕ ಬೋಧನೆ ಎಂದರೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆತ್ಮವಾದ ಆತ್ಮನ್ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ವಾಸ್ತವವಾದ ಬ್ರಹ್ಮದ ನಡುವಿನ ಮೂಲಭೂತ ಏಕತೆ. ಈ ಏಕತೆಯು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಮಹಾವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಿತವಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ, ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ’, ಮತ್ತು ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ತತ್ತ್ವಮಸಿ, ‘ನೀನು ಅದೇ’. ಈ ವಾಕ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹಿಂದೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ಕಲಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಮಾನವ ದುಃಖವು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸತ್ಯದ ನಡುವಿನ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆಯ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಿದ್ಯಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮವು ಆವೃತವಾದಾಗ, ಅದು ಕ್ಷಣಿಕ ದೇಹ ಮತ್ತು ಏರಿಳಿಯುವ ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಈ ತಪ್ಪು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜನನ-ಮರಣದ ಚಕ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಅದು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷವು ಯಾವುದೋ ಹೊಸ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅಥವಾ ದೂರದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪುವುದೂ ಅಲ್ಲ; ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಲ್ಲದ ತನ್ನ ಆದಿ ಗುರುತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದು. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಕಾಶದ ಈ ಪರಮ ಉದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರಗುತ್ತದೆ; ಮರಣವೂ ಕೇವಲ ಮುಂದೂಡಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ, ಅದು ಮೀರಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಜ್ಞಾನಿ ಋಷಿಯು, ಅಸಂಖ್ಯ ಗೋಚರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯ ಚೈತನ್ಯದ ಬೆಳಗುವ ನೃತ್ಯವಾಗಿ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಒಡನಾಟದಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಅಂತಹ ಆತ್ಮವು, ತಾನು ಎದುರಾಗುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಜೀವಿಯ ಕಡೆಗೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಪ್ರೀತಿ, ಪೂರ್ಣ ಸಮಚಿತ್ತತೆ ಮತ್ತು ಅಪರಿಮಿತ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಬೇರ್ಪಡಿಕೆಯ ಭ್ರಮೆ ಕಳಚಿದ ಮೇಲೆ ರಕ್ಷಿಸಲು ಅಥವಾ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಅದಕ್ಕೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಎದುರಿಸುವ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸಹಜವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ: ಅದೇ ಪರಮ ವಾಸ್ತವ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಣರಹಿತವಾಗಿಯೂ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಗೆ ಅರ್ಹನಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೇವರಾಗಿಯೂ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು? ವೇದಾಂತದ ಉತ್ತರ: ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಏಕವೂ ಅವಿಭಾಜ್ಯವೂ ಆಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಸಾಧಕನ ಸ್ವಂತ ನೋಟದ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿದೆ. ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವು ಪರಮವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವುದೇ ಅರಿವಿನ ಸಂಬಂಧಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಮತ್ತು ಅದರಾಚೆ. ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವು ಅದೇ ಪರಮವನ್ನು, ಪ್ರೀತಿ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ರೂಪ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಬೇಕು. ಯಾವ ವಿವರಣೆಯೂ ಸುಳ್ಳಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಒಂದೇ ವಾಸ್ತವದ ಕುರಿತಾದ ಬೇರೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಾಂತ ಗುರುಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಸಾಧಕರನ್ನು, ರೂಪರಹಿತ ಧ್ಯಾನವಾಗಲೀ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಆರಾಧನೆಯಾಗಲೀ, ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತವೋ ಆ ದಾರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಬ್ರಹ್ಮದ ಕುರಿತಾದ ವೇದಾಂತ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಪರಮ ವಾಸ್ತವದ ಬೇರಾವುದೇ ವಿವರಣೆಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು ಯಾವುದೆಂದರೆ, ಈ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಸೇರಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅದರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಗುರಿ ತಲುಪಲು ಪ್ರಯಾಣಿಸಬೇಕಾದ ದೂರದ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ, ಸಂಚಿತ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಗಳಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ಥಾನವೂ ಅಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನ ಮರೆಮಾಡಿದ್ದ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ಸತ್ಯ ಅದು. ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಕೆ ಎಚ್ಚರವಾದ ಋಷಿ ಹೊಸದೇನೂ ಆಗಿಲ್ಲ; ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ತಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಏನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಅದು ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವೇದಾಂತ ವಿಮೋಚನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಹುಡುಕಾಟದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲದ್ದಾಗಲೀ ಎಟುಕದ್ದಾಗಲೀ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ.