ಮಾಯೆ

ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಪವಿತ್ರ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಗಾಢ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಯೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಇಲ್ಲದ ಕೇವಲ ಭ್ರಮೆ ಅಲ್ಲ ಮಾಯೆ; ಅದು ಪರಮ ವಾಸ್ತವವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚೈತನ್ಯಪೂರ್ಣ, ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಶಕ್ತಿ. ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ, ಹತ್ತನೆಯ ಮಂತ್ರ, ಮಾಯೆಗೆ ಅದರ ಆರಂಭಿಕ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ: “ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಳಸುವವನನ್ನು ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿ; ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಆತನ ಅಂಶಗಳಾದ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.” ನುರಿತ ಮಾಯಾಜಾಲಿಗನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಂತೆ, ದೈವವು ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಭವ್ಯ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲ, ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಉದ್ಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ವಿಶ್ವತತ್ತ್ವ ಇದೇ; ರೂಪರಹಿತವೂ ಅನಂತವೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನಾಮ ಮತ್ತು ರೂಪ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆಯದವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿಂದಿರುವ ಏಕೈಕ, ಬದಲಾಗದ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅದು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತದೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು, ಅಂದರೆ ಮಹಾ ಪ್ರಭುವನ್ನು, ಈ ಸೃಜನಶಕ್ತಿಯ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ; ಆ ಹೆಸರನ್ನು ನಂತರ ಶಿವನ ಒಂದು ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಮೂರ್ತವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ ವಿಶ್ವತತ್ತ್ವವೊಂದು, ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ದೈವಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮಾನವ ಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಮಾಯೆಯು ಮಹಾ ಮೋಹಕಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆತ್ಮವಾದ ಜೀವನನ್ನು ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಮನುಷ್ಯರು ವಸ್ತು, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸುಖಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ, ಬದಲಾಗುವ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಶಾಶ್ವತ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಭೌತಿಕ ದೇಹಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕ್ಷಣಿಕ ಭಾವನೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಶ್ವರ ಆಸ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡು, ಶಾಶ್ವತ ಚೈತನ್ಯದ ಕಿಡಿಗಳಾಗಿರುವ ನಮ್ಮ ದೈವಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಈ ಮರೆವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ; ಅದು ಒಂದು ದೈವಿಕ ಲೀಲೆ. ಆತ್ಮವು ತನ್ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯ ತೆರೆಯಾಚೆಗಿನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕೆಂದು ಇದು ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ದುಃಖವೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹೇರಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ; ಎಂದಿಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಾರದಿದ್ದ ಮರೆವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಆತ್ಮದ ಸಹಜ ಘರ್ಷಣೆಯೇ ಅದು.

ವೇದಾಂತ ದರ್ಶನವು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಎರಡು ಭಿನ್ನವಾದರೂ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ: ಅವಿದ್ಯೆ, ಅಜ್ಞಾನ; ವಿದ್ಯೆ, ಜ್ಞಾನ. ಅವಿದ್ಯೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಂಧನ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದುಃಖದೆಡೆಗೆ ಕೆಳಗೆ ಎಳೆದು, ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ದೈವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ವಿದ್ಯೆಯು ಭಕ್ತಿ, ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಜ್ಞಾನದಂತಹ ಉನ್ನತಿಗೊಳಿಸುವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ; ಅವು ಸಾಧಕನನ್ನು ಮೂಲದೆಡೆಗೆ ಮರಳಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತು, ನೈತಿಕ ಸಮಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಕೃಪೆಯ ಮೂಲಕ, ಸಾಧಕನು ಕ್ರಮೇಣ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವಿದ್ಯೆಯ ಕತ್ತಲನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ವಿದ್ಯೆಯ ಬೆಳಕು ಹೊಳೆಯಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೇವತೆಯೆಂದಾಗಲಿ, ಸೋಲಿಸಬೇಕಾದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದಾಗಲಿ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಎರಡೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಅರ್ಥೈಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ತನ್ನದೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಾನು ಏನೆಂಬುದನ್ನು ಮರೆತ ಆತ್ಮವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಕ್ಕೂ ವಿಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ.

ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ವಿವೇಕಚೂಡಾಮಣಿಯ 67 ಮತ್ತು 68ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಈ ಬೋಧನೆಯ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ: “ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಯಂ ಜಗನ್ಮಿಥ್ಯಾ, ಜೀವೋ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ನಾಪರಃ”; ಅಂದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸತ್ಯ, ಜಗತ್ತು ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆತ್ಮವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಲ್ಲ. ಶಂಕರರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದು ಜಗತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ವಾದವಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿರುವ ನಿರುಪಾಧಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಹಾರದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ವಾಸ್ತವವೇ; ಆದರೆ ಪರಮ ಸತ್ಯದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆದ ವಾಸ್ತವದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅದ್ವೈತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಇದನ್ನು ಮಂದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಾವೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ತಪ್ಪು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಭಯವು ಒಂದು ಅನುಭವವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಜವೇ; ಆದರೂ ಹಾವು ಅಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಹಗ್ಗವನ್ನು ಅಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೇರಲ್ಪಟ್ಟ ತಪ್ಪು ಗುರುತನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ.

ಮಾಯೆಗೆ ಎರಡು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿಶ್ವಶಕ್ತಿಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ನಂತರದ ಅದ್ವೈತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ನಿಖರವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದರು: ಸತ್ಯವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವ ಆವರಣ ಶಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಕ್ಷೇಪ ಶಕ್ತಿ. ಆವರಣ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಸಾಧಕನು ಶೂನ್ಯ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ವಿಕ್ಷೇಪ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಮರೆಮಾಚಲು ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುತ್ತಲೇ, ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾಮ ಮತ್ತು ರೂಪದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಕ್ಷೇಪ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸದೆ ಆವರಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏನೋ ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬ ಸುಳಿವು ಸಿಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏನು ಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣದಿರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದ್ವೈತ ಸಾಧನೆಯು ಎರಡೂ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾವುದೇ ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಾಕೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು ಎಂದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ದ್ವೈತದಿಂದ ಅದ್ವೈತದೆಡೆಗೆ, ಅಂದರೆ ಅಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಗೆ, ತನ್ನ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು. ಜ್ಞಾನಿಯು ವಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲದ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಮೂಲಕವೂ ಹೊಳೆಯುವ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಸ್ಥೂಲ ವಿಶ್ವ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಶ್ವ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಒಂದೇ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅರಿವು ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮಾಯೆಯ ಸೆರೆಮನೆಯಿಂದ ದೈವತ್ವದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾಯೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಸಾಧಕನು ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ಅಲೆಗಳನ್ನು ದಯೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದಾಟಲು ಕಲಿಯುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಗೆ ಅನಂತ ಚೈತನ್ಯದ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ, ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ವಿಮೋಚನೆಗೆ ಬೇರೊಂದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಗೋಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅದ್ವೈತ ಗುರುಗಳು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಗತ್ತು ಸದಾ ಇದ್ದಂತೆಯೇ, ಅಂದರೆ ಬಹುತ್ವವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿ, ಅದು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿದ ಏಕೈಕ ವಾಸ್ತವದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಬೇರ್ಪಡದಂತೆ ಕೊನೆಗೆ ಕಾಣಬೇಕು; ಅಷ್ಟೇ ಬೇಕಾಗಿರುವುದು.