माया

सनातनधर्मस्य पवित्रपरम्परासु अस्तित्वस्य स्वरूपं व्याचक्षाणासु माया अतीव गभीरा संकल्पना वर्तते। असती तुच्छमिव मिथ्या नहि, किन्तु माया ब्रह्मणः, परमसतश्च, गतिशीला सृजनात्मकशक्तिरस्ति। यथा महान् जालिकः प्रेक्षकान् मोहयन् विस्तृतं प्रपञ्चं रचयति, तथैव भगवानापि मायया महद्ब्रह्माण्डं प्रकटीकरोति। एषा हि काल-देश-कार्यतानामुद्गमहेतुः सा विश्वशक्तिः, या नामरूपौ घटीकृत्य अनन्तं रूपहीनं च ब्रह्म चित्रयति। अविनीतानाकृते एषा लीला परमं सत्यमिति प्रतीयते, सर्वसृष्टेर्मूलभूतमेकं निर्विकारं सत्यं च च्छादयति।

मानवजीवने माया महामोहिन्यरूपेण प्रकट्यते, जीवं च संसारचक्रे बद्धां करोति। मायावशात् मानवाः जडस्य, अहङ्कारस्य, इन्द्रियसुखस्य च परिवर्तनशीलमनित्यं प्रपञ्चमेव शाश्वतं सत्यं मन्वतें। वयं शरीरैः, अनित्यैर्भावैः, क्षणिकैश्च भोगैः सह आत्मानं गृह्णीमः, शाश्वतस्य ब्रह्मणोऽंशरूपं स्वकीयं दिव्यं स्वरूपं च विस्मरामः। एषा विस्मृतिर्न कश्चिद्दैवी प्रमादः, अपि तु लीला एव, या आत्मानं आध्यात्मिकनिद्रायाः प्रबुद्धं कर्तुम् इन्द्रियावरणमतिक्रम्य पारमार्थिकं सत्यं गवेषयितुं च प्रेरयति।

वेदान्तदर्शनं मायां द्विविधे कार्यभेदे विभजति — अविद्या विद्या चेति। अविद्या आत्मानमधो नयति, आसक्तिं दुःखं च जनयति, अहङ्कारं च भगवता सह पृथक्त्वभावनां दृढीकरोति। विपरीतमितरतः, विद्या उच्चाध्यात्मिकशक्तिं प्रतिनिधत्ते — यथा भक्तिः, निस्स्वार्थसेवा, शास्त्रज्ञानं च — या साधकं पुनः स्रोतः प्रति निर्दिशति। आध्यात्मिकसाधनाभिः, नैतिकपवित्रतया, गुरुकृपया च साधकः शनैः शनैः चित्तं विशुद्धं करोति, येन विद्यायाः प्रकाशोऽविद्याया अन्धकारं भेत्तुं शक्नोति।

मायातरोत्तरणं नाम जगत्नाशो नहि, अपि तु द्वैतादद्वैते दृष्टेः परिवर्तनमेव। ज्ञानी मुनिः वस्तुरहितं जगत् न पश्यति, अपि तु प्रत्यस्मिन् वस्तुनि ब्रह्म भासमानं पश्यति, व्यष्टिस्मष्ट्योरैक्यञ्च अवगच्छति। एष बोधो लौकिकं जगत् बन्धनात् दिव्यमन्दिररूपे परिहरति। मायां विज्ञाय साधकः कृपा-वैराग्य-अचलभक्तिभ्यां संसारतरङ्गणेषु सुखेन तीर्त्वा अनन्तचिदानन्दसमुद्रे लीनो भवति।