हउमै

सिखशिक्षायां हउमै, शाब्दिकार्थेन 'अहम्-भावः' अथवा 'ममता', मानवास्तित्वस्य मूलभूतं आध्यात्मिकं रोगं प्रकाशयति। गुरुग्रन्थसाहिबे, अङ्गे 466, गुरुअङ्गददेवेन रचिते आसा दी वारे हउमै 'दीर्घरोगः' इति उच्यते, अर्थात् दीर्घः जीर्णश्च रोगः। पञ्जाबी वाक्यं 'हउमै दीरघ रोगु है' इति। तत् तत्क्षणमेव योजयति यत् उपायः तस्मिन्नेव रोगे निहितः अस्ति। अहंकारकेन्द्रितं गर्वं पूर्णं स्वावलम्बनस्य भ्रमं च एषः, यः जनं विश्वासयति यत् सः सर्वथा स्वतन्त्रः अस्ति। सः स्वं विशालायाः दैव्याः इच्छायाः साधनं न मन्यते, अपि तु स्वजीवनस्य केन्द्रीयं पात्रं मन्यते। आसा दी वारस्य इयं एका पङ्क्तिः रोगं तस्य अन्तर्निहितम् उपायं च नामतः वदति; सा हउमैस्वरूपविषये सिखचिन्तने सर्वाधिकोद्धृतासु पङ्क्तिषु अन्यतमा जाता, यदा यदा सिखाचार्याः वदितुम् इच्छन्ति यत् अहंकारः बहिः किमर्थं सरलतया न नश्यति।

सिखबोधे हउमै मनसा निर्मिता अदृश्या प्राचीरम् इव कार्यं करोति, या सीमितं व्यक्तिगतम् आत्मानं, जीवम्, असीमात् दैविकसत्तायाः वाहेगुरोः पृथक् करोति। स्वं दैव्याः इच्छायाः साधनं दृष्ट्वा न, हउमायुक्तः जनः स्वं ब्रह्माण्डस्य केन्द्रं मन्यते। एषः दृष्टिकोणः स्वामित्वम्, आसक्तिं, स्वस्य तात्कालिकचिन्तातः परं किमपि प्रति आध्यात्मिकम् अन्धत्वं च जनयति। हउमायाः प्रभावे सम्बन्धाः, उपलब्धयः, दुःखम् अपि मुख्यतया तेषां स्वार्थे किं अर्थः इति विषये भवन्ति, न तु तस्याः विशालायाः दैव्याः वास्तविकतायाः विषये यस्याः ते वस्तुतः अंशाः सन्ति। सिखशिक्षा मन्यते यत् एषा प्राचीरं सकृत् निर्मितं सत् स्थापितं न तिष्ठति; यः कश्चन विचारः कर्म वा 'अहम्' 'मम' इति केन्द्रितः तेन क्षणे क्षणे इयं नवीक्रियते, न तु तस्याः दैव्याः इच्छायाः विषये यस्याः सेवायै ते विचारकर्मणी वस्तुतः सन्ति। प्रत्यक्षशान्तेः क्षणः अपि मौनेन तामेव प्राचीरं पुनर्निर्मातुं शक्नोति, यदि तस्याः शान्तेः अधः मनः स्वचिन्तासु व्यस्तं तिष्ठति।

गुरमतस्य, अर्थात् गुरोः स्वीयायाः प्रज्ञायाः, दृष्ट्या हउमै केवलं मनोवैज्ञानिकः दोषः न। सा मायायाः, अर्थात् अस्थायिन्याः सृष्टेः, अन्तर्निहितलक्षणस्य समीपतरा अस्ति। सा एव वैयक्तिकतायाः घर्षणं प्रयच्छति, येन लौकिकं जीवनं नैतिकः चयनं च प्रथमतः सम्भवति; पृथक्-अस्मिताबोधरहितः जीवः कमपि चेतुम् अपि नार्हति। सिखशिक्षा कमपि वैयक्तिकतां समूलं नाशयितुं न वदति, अपि तु तां कस्य सेवायै वर्तते तत् पुनर्निर्देशयितुम् वदति। अनियन्त्रिता तु हउमै देहधारिणः जीवनस्य सामान्यलक्षणं न तिष्ठति, कारागारः भवति। सा सिखग्रन्थेषु वर्णितान् पञ्च आन्तरान् चौरान् पोषयति: कामं, क्रोधं, लोभं, मोहं, अहंकारं च। एते मिलित्वा आत्मनः दैवीगुणान् लुण्ठन्ति, जनं च स्वस्य वास्तविकं आध्यात्मिकं मूलं सर्वथा विस्मारयन्तः क्षणिकभौतिकसुखानां अनुधावने प्रवर्तयन्ति, प्रत्येकपूर्तायाः इच्छायाः क्षणिकतृप्तिं तां शाश्वतशान्तिं मन्यमानाः यां केवलं दैव्यै समर्पणमेव प्रदातुं शक्नोति।

हउमायाः अभिव्यक्तयः मानवानुभवस्य प्रत्येकं स्तरं व्याप्नुवन्ति, सामाजिकसंरचनाः, वैयक्तिकेच्छाः, दैनन्दिनास्तित्वस्य शान्ताः चिन्ताः च आकारयन्ति। जन्ममरणे, वेदनासुखे, स्वस्य जगतश्च मध्ये द्वैतस्य अनुभूतिः च सर्वाः अहंकारस्य स्वपरिस्थितिषु प्रमाणीकरणस्य नियन्त्रणस्य च निरन्तरावश्यकतया वर्धिताः भवन्ति। यदा मनः हउमया मलिनं भवति, तदा दानं धार्मिकानुष्ठानं वा प्रशंसामानयोः इच्छया दूषितं भवति, बहिः उदारानि कर्माणि अन्तः आध्यात्मिकं शून्यानि भवन्ति, यतः सिखशिक्षा आग्रहति यत् कर्मणः पृष्ठे आशयः कर्मवत् एव महत्त्वपूर्णः अस्ति। सिखशिक्षा अपि वदति यत् यावत् अहंकारः प्रत्येककर्मणः अधः 'अहम्' 'मम' इति मन्त्रयति, तावत् सत्या शान्तिः अप्राप्या तिष्ठति, यतः यत्र आत्मगौरवस्य तमः अद्यापि वसति तत्र दैव्यप्रकाशस्य अवकाशः न भवति।

सिखदर्शनं हउमां अटलं शापं न, अपि तु उपचारयोग्यां स्थितिं मन्यते, वाहेगुरोः कृपया गुरुमार्गदर्शनेन च चिकित्स्यमानाम्। हउमाविलयस्य मार्गः सिमरनेन आरभ्यते, दैवनाम्नः निरन्तरं स्मरणेन, यत् प्रत्येकपुनरावृत्त्या चेतनायाः केन्द्रं स्वतः अपसार्य सृष्टिकर्तरि प्रति पुनर्निर्देशति। सेवा, मान्यतापेक्षारहिता निःस्वार्था सेवा, सत्सङ्गः, पवित्रैः सत्यनिष्ठैः सह सङ्गतिः च सिमरनेन सह कार्यं कुर्वन्ति, साधकं क्रमशः शिक्षयन्ति यत् प्रत्येकपरिस्थितौ स्वेष्टफले आग्रहं विहाय व्यक्तिगतेच्छां हुक्मे, अर्थात् दैव्ये व्यवस्थायां, समर्पयेत्। एतेषु त्रिषु कोऽपि अभ्यासः शीघ्रं पृथक् वा न फलति; सिखशिक्षा एतान् एकस्मिन् निर्णायके सफलतायाः स्थाने निरन्तरं दैनन्दिनम् अनुशासनं वर्णयति।

विनयेन ध्यानेन प्रेम्णा च हउमाभ्रमः विलीयते, तत् सत्यं प्रकाशयन् यद् सिखशिक्षा सदैव सत्यं मन्यते: यत् सृष्टिकर्ता सृष्टिश्च मूलतः एकौ स्तः, केवलम् अहंकारस्य स्वकीयेन निरन्तरेण आग्रहेण पृथक् क्रियेते। गुरुअङ्गददेवस्य अङ्गे 466 इयं पङ्क्तिः एतदेव अर्थयति यदा सा उपायं रोगस्य अन्तरे एव स्थापयति; वाक्यरचनेयं सिखटीकाकारैः चिरकालं यदृच्छया न, अपि तु साभिप्रायं विरोधाभासिनी इति गृहीता: हउमा तेन बाह्यतः कया अपि शक्त्या न नश्यति यो तस्यां सर्वथा बहिः स्यात्, अपि तु तयैव आत्मजागरूकतायाः सामर्थ्येन, या विपरीतदिशि प्रवृत्ता सती प्रथमं रोगम् उदपादयत्। दैव्यस्य विनम्रस्मरणाय तु प्रवर्तिता सा एव जागरूकता औषधं भवति, सैव 'अहम्-भावस्य' शक्तिः या प्राचीरं निर्मितवती, सा अधुना अन्तः प्रस्तरे प्रस्तरे तां विघटयति।