नाम सिमरनम्

सिखदर्शनस्य समृद्धे विताने नामसिमरनं न केवलं शब्दानां यान्त्रिकी आवृत्तिः, अपि तु परमसत्येन सह गम्भीरः जीवन्तः संवादः अस्ति। "नाम" इति शब्दः ईश्वरस्य समग्रां सृजनशक्तिं, पालनशक्तिं, अन्तर्यामिशक्तिं च समावेशयति; "सिमरन" इति शब्दः संस्कृतस्य "स्मरण" शब्दात् निष्पन्नः, यस्य अर्थः स्मृतिः अथवा सावधानता इति। गुरुनानकदेवजी गुरुग्रन्थसाहिबस्य अङ्ग 1 इत्यत्र आरभ्यमाणे मूलमन्त्रे उपदिशति यत् परमात्मा "एकोंकारः" अस्ति, एकः निराकारः सत्यः, यस्य नाम समग्रां सृष्टिं धारयति; अतः नाम समस्तस्य अस्तित्वस्य मूलसत्यं सारभूतं च भवति। साधकाय नामसिमरने प्रवृत्तिः सीमितां व्यक्तिगतां चेतनां वाहेगुरोः अनन्तायाः असीमायाः ब्रह्माण्डीयायाः चेतनायाः सह समरसीकरोति। सिखपरम्परा मन्यते यत् इयं समरसता केवलेन मानवीयेन प्रयत्नेन अथवा बौद्धिकेन सङ्घर्षेण न लभ्यते, अपि तु नदर-रूपेण, अर्थात् गुरोः कृपया उन्मीलति; इदम् एव विषयः यम् जपुजीसाहिबः स्वस्य अष्टत्रिंशत् पउड़ीषु पुनः पुनः प्रत्यावर्तते, यत् साधकस्य हृदयं नाम्ने उद्घाटयति इति वास्तविकः स्रोतः।

मानवजीवनस्य दृष्ट्या नामसिमरनं सर्वोच्चं आध्यात्मिकम् अनुशासनम् अस्ति, यत् अन्तःस्थान् पञ्च चौरान्, अर्थात् अहङ्कारं, क्रोधं, लोभं, मोहं, कामं च, जेतुं निर्मितम् अस्ति; एते चौराः आत्मानं तस्य दिव्यमूलात् आवृण्वन्ति। यथा मनः दिव्यनाम्नः माधुर्येण परिपूर्णं भवति, तथा लौकिकेच्छानां निरन्तरं मन्थनं स्वाभाविकतया शाम्यति। अयम् अभ्यासः अन्तःप्रदेशं शोधयति, अशान्तं मनः शान्तं मन्दिरं करोति, यत्र दिव्यप्रकाशः सततं प्रकाशते। एषः आध्यात्मिकः अनुशासनः मानवीयां दुर्बलतां दिव्यगुणे परिणमयति, सांसारिकस्य अस्तित्वस्य उत्पातमध्ये आत्मानम् अचले शान्तौ स्थापयति। यत्र पञ्चचौराः ध्यानं क्षणिकतुष्टिषु बहिः विक्षिपन्ति, तत्र नामसिमरनं तत् पुनः अन्तः समाहरति, मनः प्रशिक्षयति यत् क्रोधस्य अथवा तृष्णायाः प्रत्येकं उत्पन्नम् आवेगं तस्य उद्भवमात्रे एव अवगच्छेत्, न तु अनवधानेन तेन प्रवाह्यते।

जपुजीसाहिबः, यत् गुरुनानकेन रचितं प्रातःकालीनं प्रार्थनम् अस्ति, गुरुग्रन्थसाहिबस्य अङ्ग 1 तः 8 पर्यन्तम् अङ्कितम्, स्वस्य चतुर्थ्यां पउड़ियां, अङ्गे 2 इत्यत्र, प्रत्यक्षं अमृतवेलायाः नाम गृह्णाति: "अम्रित वेला सच नाउ वडिआई वीचारु"; अर्थात्, अरुणोदयात् पूर्वे अमृतमयेषु घटिकासु उत्थाय सत्यनाम चिन्तयत। अतः सिखपरम्परा सूर्योदयात् पूर्वाः घटिकाः एकाग्रध्यानाय सर्वाधिकं शुभसमयं मन्यते। गुरुनानकस्य स्वकीयः दैनिकः अनुशासनः, यत् सिखपरम्परायां अरुणोदयात् पूर्वं स्नानेन जपुजीसाहिबस्य पाठेन च आरभ्यमाणं स्मर्यते, सः क्रमः अभवत् यं परवर्तिनः पीढयः प्रत्यहं प्रातः अनुसरन्ति।

तथापि पञ्चमः गुरुः अर्जुनदेवः राग-भैरउ इत्यत्र अङ्गे 1148 उपदिशति यत् सिमरनं केवलम् एतासु घटिकासु एव न सीमितं स्यात्: श्वासग्रास-नाम्नी पङ्क्तिः भक्तं प्रत्येकेन श्वासेन, श्वासः, भोजनस्य प्रत्येकेन ग्रासेन, ग्रासः, सह नाम स्मर्तुम् आह्वयति, येन स्मरणं जीवनस्य लयः एव भवेत्, न तु प्रतिप्रातः पालितः एकः निश्चितः समागमः। सत्यः साधकः सांसारिकान्, पारिवारिकान्, सामाजिकान् च दायित्वान् सम्पूर्णतया निर्वहन् अपि दिव्योपस्थितौ निरन्तरं सजगः तिष्ठति। चिन्तनस्य कर्मणश्च अयं समन्वयः सुनिश्चितं करोति यत् अध्यात्मं संसारात् पलायनरूपेण न, अपि तु सक्रियरूपेण जीव्यते। अत एव सिखगुरवः, ये स्वयं गृहस्थाः, शासकाः, कदाचित् योद्धारः अपि आसन्, कदापि संन्यासरूपं पलायनं ईश्वरप्राप्तेः मार्गत्वेन नोपदिशन्ति स्म; विपणिः, पाकशाला, रणभूमिः च प्रत्येकं सिमरनाय गुरुद्वारेण यथा तथैव योग्यं स्थानं मन्यते स्म।

अपि च, नामसिमरनं हउमै-रोगस्य प्रतिकारः अस्ति, तां अहंकेन्द्रितां पृथक्तां यां गुरु-अङ्गददेवः गुरुग्रन्थसाहिबस्य अङ्गे 466, आसा-दी-वारे, दीर्घकालिकं रोगं इति वर्णयति, यस्य एकमात्रः उपचारः स्वस्यैव अन्तः अस्ति। नाम्नः निरन्तरम् आह्वानेन "अहम्" "मम" इति भ्रमः विलीयते, तस्य स्थाने समग्रसृष्टौ दिव्यैकत्वस्य बोधः उदेति। इदं सार्वभौमं प्रेम, विनम्रतां, निःस्वार्थसेवां च, यां सेवा इति कथयन्ति, जनयति, यतः साधकः प्रत्येकस्मिन् मनुष्ये तदेव दिव्यप्रकाशं पश्यति।

अत एव सिमरनाधारिताः सिखसंस्थाः, यथा लङ्गरस्य पाकशाला, गुरुद्वारस्य उन्मुक्तं द्वारं, सामूहिकं कीर्तनं च, समानतां केवलम् अमूर्तम् आदर्शं न मन्यन्ते, अपि तु संगते प्रत्येकस्मिन् मुखे तदेव प्रकाशं जानतः प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकस्य च परिणामत्वेन पश्यन्ति। सिमरनेन उद्घाटिता कृपया आत्मा स्वस्य सत्यस्य शाश्वतस्य स्वरूपस्य प्रति जागर्ति, यथा एका बिन्दुः दिव्यसागरे पुनः विलीयते। सिखशिक्षा अस्य जागरणं आत्मनः विनाशरूपेण न, अपि तु तस्य एकत्वस्य बोधरूपेण वर्णयति, यत् यथार्थतः सदा वर्तमानम् आसीत्; सा बिन्दुः जानाति यत् सा सागरात् कदापि वस्तुतः पृथक् नासीत्।

अन्ततः, सिखाध्यात्मे नामसिमरनं मार्गः लक्ष्यं च उभयमपि अस्ति। एतत् पवित्रं कुञ्चिका अस्ति, या सचखण्डस्य, परमसत्यस्य लोकस्य, आन्तरिकद्वाराणि उद्घाटयति, साधकाय अस्मिन् एव शरीरे जीवन्तस्य मुक्तिं प्रदाति; गुरवः अस्यां अवस्थायां जीवन्मुक्तिम् इति वर्णयन्ति। दिव्यनाम्नः अमृते आत्मानं स्नापयित्वा नामसिमरनं मानवचेतनां लौकिकात् अद्भुततां प्रति उन्नयति, गुरुभिः निर्दिष्टं मानवजन्मनः परमं प्रयोजनं पूरयति। अमृतवेलायाः नीरवतायाम् एकाकिना उच्चार्यमाणं वा सङ्गते सामूहिकरूपेण गीयमानं वा, एषः अभ्यासः स्वसारे एकमेव कर्म एव तिष्ठति: मनः श्वासे श्वासे तस्य एकस्य नाम्नः प्रति प्रत्यावर्तयति, यत् गुरुनानकः समग्रं ब्रह्माण्डं धारयतीति घोषितवान्। गुरुनानकात् आरभ्य अद्यावधि सिखपीढयः अस्य एकस्य, अनन्तं पुनः पुनः आवर्तमानस्य कर्मणः अन्तः स्वस्य श्रद्धायाः सम्पूर्णं सारं प्राप्नुवन्ति; तस्मै न धनं, न पदं, न विशेषविद्या अपेक्ष्यते, केवलं स्मर्तुम् इच्छा एव।