सेवा

सिखपरम्परायां सेवा, अर्थात् निष्कामसेवा, केवलं दानकर्म न, अपि तु आध्यात्मिकः अनुशासनः यः भक्तस्य जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् श्वासे ओतप्रोतः अस्ति। गुरुनानकदेवः स्वयं तस्य तर्कं श्रीगुरुग्रन्थसाहिबे (अङ्गम् 26), सिरीरागे, साक्षात् निरूपितवान्: “विचि दुनीआ सेव कमाईऐ ॥ ता दरगहि बैसणु पाईऐ” — “इस संसारे सेवां कुरुत, तर्हि प्रभोः दरबारे सम्मानस्य आसनं प्राप्स्यथ।” अस्यां शिक्षायां सेवा तादृशं किमपि नास्ति यत् सिखः पश्चात् भक्तिम् अर्जयितुं करोति। सा स्वयमेव साधना अस्ति, यया भक्तिः अर्ज्यते।

सेवा विशिष्टे धर्मशास्त्रीये प्रतिज्ञायां प्रतिष्ठिता अस्ति। दिव्या ज्योतिः प्रत्येकस्यां जीवात्मनि निवसति, अतः मानवसेवा प्रभुसेवातः पृथक् क्रिया नास्ति, अपि तु तस्याः आचरणस्य वास्तविकं साधनम् अस्ति। गुरुनानकदेवः अस्य उपदेशस्य शब्देषु प्रकाशनात् पूर्वं स्वजीवने तं जीवितवान्। तस्य जीवनस्य आदिमवृत्तान्ताः वदन्ति यत् तरुणावस्थायां स्वपितुः वाणिज्यार्थं दत्तं धनं क्षुधार्तसाधुभ्यः भोजनाय व्ययितवान्। कुटुम्बं प्रथमं तत् मूर्खतारूपेण अमन्यत; सिखपरम्परा तु दीर्घकालात् तत् सेवायाः एव स्थापनाकर्मरूपेण पठति। अयं सिद्धान्तः साधारणं, अरम्यं च श्रमं पवित्रोपासनायां परिवर्तयति। गुरुद्वारस्य तलं मार्जनं, अपरिचितेभ्यः पाकः, पात्रप्रक्षालनं वा सिखबुद्ध्या औपचारिकप्रार्थनातः न्यूनं भक्तिकर्म न भवति।

सिखशिक्षा प्रख्यातये कृतायाः सेवायाः निष्कामसेवायाश्च मध्ये स्पष्टां रेखां कर्षति। निष्कामसेवा सर्वथा फलेच्छां विना, छलं विना, स्वार्थं च विना कृता सेवा अस्ति। सिखपरम्परा तानि गुणानि उल्लिखति याः सत्या सेवा युगपत् अपेक्षते: नम्रता (निमरता); आशयशुद्धिः (हिरदा सुद्ध); निष्ठा (चित्त लाइ); सर्वोपरि च स्वस्य सम्पूर्णः परित्यागः (विचों आप गवाइ)। अस्मिन् ढाञ्चे अहंकारः एव महत्तमा बाधा यत् व्यक्तिगतां जीवात्मानं दिव्यात् पृथक् करोति। फलस्य वा प्रख्यातेः वा इच्छां विना कृता सेवा तां बाधां क्षपयन्ती अनुशासनरूपेण कार्यं करोति, हृदयं च शोधयति यावत् तत् सिखभाषायां सत्यस्य योग्यं निवासं न भवति।

गुरुनानकदेवः सेवां केवलं व्यक्तिगतं गुणं न अत्यजत्। सः तां लङ्गररूपेण संस्थागतीकृतवान्, प्रत्येकस्य गुरुद्वारस्य सहवर्ति निःशुल्कं सामुदायिकं पाकगृहं, यत् जातेः, धर्मस्य, पदस्य वा अपेक्षां विना कस्मैचित् अपि उन्मुक्तम् अस्ति। तृतीयः गुरुः गुरु-अमरदासः एतां संस्थां “पहिले पंगत, फिर संगत” इत्यभ्यासेन अधिकं गभीरीकृतवान्। परम्परा मन्यते यत् प्रत्येकः दर्शनार्थी, तत्कालस्य उच्चतमपदस्थान् अपि सहितान्, गुरुणा स्वयं गृहीतिपूर्वं सर्वं बाह्यपदं विहाय लङ्गरे समानरूपेण उपविश्य भोजनीयः आसीत्। तस्य द्वाराद् बहिः यत् किमपि पदम् आसीत्, तत् अन्तः कामपि छूटं न क्रीणाति स्म। अद्यापि लङ्गरः विश्वे सिखसेवायाः दृश्यतमेषु व्यापकतमेषु च रूपेषु अन्यतमः अस्ति। सः विश्वव्यापिषु गुरुद्वारेषु सर्वपृष्ठभूमीनां लक्षान् जनान् विना शुल्कं विना प्रतिबन्धं च भोजयति।

लङ्गरेण सह कारसेवा तिष्ठति, गुरुद्वारस्य सामुदायिकप्रकल्पानां रक्षणाय निर्माणाय च स्वेच्छया अर्पितः शारीरिकः श्रमः। सर्वपृष्ठभूमीनां सर्वव्यवसायानां सिखाः पार्श्वे पार्श्वे खननं, मार्जनं, वहनं, निर्माणं च कुर्वन्ति, तेषां सामाजिकभेदानां अपेक्षां विना ये तादृशे श्रमे गुरुद्वारप्राचीराद् बहिः सम्बद्धाः स्युः। शारीरिकः परिश्रमः स्वयं ध्यानात् गुरबाणीपाठात् वा न्यूनः आध्यात्मिकः न मन्यते; उभौ तादृशौ अनुशासनौ अवगम्येते ये तमेव अहंकारं क्षपयतः यं निष्कामसेवा भञ्जितुं विद्यते।

अतः सिखशिक्षायां सेवा मार्गरूपेण, एकेन अर्थेन गन्तव्यरूपेण च, युगपत् कार्यं करोति। सा अन्यत्र प्रतीक्षमाणस्य पृथक् आध्यात्मिकपुरस्कारस्य दिशि सोपानं न, अपि तु सा एव आकृतिः यां भक्तिः गृह्णाति यदा सा तेषाम् अन्यजनानां जगति जीव्यते येषां क्षुधापूर्तये, परिपालनाय, सेवायै च अनपेक्षितम् आवश्यकम् अस्ति। सत्यनिष्ठया सेवमानः सिखः साक्षात् वाहेगुरोः भक्तिं कुर्वन् अवगम्यते, तस्मिन्नेव रूपे यथा गुरुनानकदेवस्य स्वशब्दाः श्रीगुरुग्रन्थसाहिबे निरूपयन्ति: अस्मिन् संसारे कृता सेवा एव तत् वास्तविकं साधनं यस्मात् परलोके आसनम् अर्ज्यते।

सिखशिक्षा सेवां कस्यापि गुरुद्वारस्य प्राचीराद् बहु परं विस्तारयति। तनुसेवा, मनःसेवा, धनसेवा इति त्रयः सेवायाः पृथक् प्रकाराः उक्ताः: तनुसेवा शारीरिकेन श्रमेन देहप्रयत्नेन च सेवा; मनःसेवा मानसिकया भावनात्मिकया उपस्थित्या सेवा, यथा परामर्शः, सान्त्वनं, केवलं सावधानं श्रवणं वा; धनसेवा भौतिकेन आर्थिकेन च दानेन सेवा। सिखसमुदायः तान् त्रीन् अपि तेभ्यः अपेक्षते ये तानि दातुं समर्थाः, तेषु च कोऽपि स्वाभाविकतया अन्येभ्यः श्रेष्ठः न मन्यते; यः धनरहितः किन्तु सङ्कटग्रस्तस्य कस्मैचित् स्वपूर्णं ध्यानं ददाति, तेन सा तावत् पूर्णा सेवा कृता यावत् सम्पूर्णं लङ्गरभवनं पोषयन् जनेन।

सिखसेवां कदाचिद्दानात् यत् पृथक्करोति तत् तस्याः अपेक्षितं नैरन्तर्यम् अस्ति। सा सङ्कटेषु, उत्सवेषु, दृश्यमानायाः आवश्यकतायाः क्षणेषु वा न आरक्षिता, अपि तु सामान्यस्य गुरुद्वारजीवनस्य लये, आदर्शतः तस्मात् बहिः दैनिकजीवनेऽपि, ओतप्रोता अस्ति। सिखः सेवायाः अनुरोधस्य प्रतीक्षां विहाय सेवावसरान् अन्वेष्टुं शिक्ष्यते, अन्येन सह प्रत्येकं मिलनं किञ्चिद् अधिकमहत्त्वपूर्णस्य विघ्नस्य अपेक्षया सेवायाः सम्भाव्यम् अवसरं मन्यमानः। अस्मिन् अर्थे सेवा सूचीबद्धे कर्तव्ये न, अपि तु तादृशे दर्पणे कार्यं करोति येन सम्पूर्णं जीवनं दृश्यते: प्रत्येकं कर्म, यद्यपि अल्पतमं, स्वं पार्श्वे स्थापयितुम् अवसररूपेण, यः सम्मुखे तिष्ठति तस्मै पूर्णं ध्यानं दातुम् अवसररूपेण।