ਸੇਵਾ

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਸੇਵਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਹ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦਾ ਤਰਕ ਸਿੱਧਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਗ 26) ਵਿੱਚ, ਸਿਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਿਆ: "ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ॥ ਤਾ ਦਰਗਹਿ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ," "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਸੇਵਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਧਾ ਕਮਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਜੋਤ ਹਰ ਸਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ੁਦ ਜੀਵਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਵਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਪੈਸੇ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਣ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੂਰਖਤਾ ਸਮਝਿਆ; ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਥਾਪਨਾ-ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਧਾਰਨ, ਅਣਸੁਹਾਵਣੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਅਜਨਬੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣਾ, ਅਥਵਾ ਭਾਂਡੇ ਧੋਣਾ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਵਿੱਚ, ਰਸਮੀ ਅਰਦਾਸ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਛਲ, ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ ਇਕੱਠੇ ਮੰਗਦੀ ਹੈ: ਨਿਮਰਤਾ; ਸ਼ੁੱਧ ਨੀਅਤ, ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ; ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਚਿੱਤ ਲਾਇ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਵੈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ, ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਗਵਾਇ। ਹਉਮੈ, ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫਲ ਅਥਵਾ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਉਸ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਘਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ, ਸਿੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿੱਜੀ ਗੁਣ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮੁਫ਼ਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ, ਜੋ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਅਥਵਾ ਰੁਤਬੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ "ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ, ਫਿਰ ਸੰਗਤ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ੁਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਬਾਹਰੀ ਰੁਤਬਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਛੋਟ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦਾ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਖਣਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਰਚ ਅਥਵਾ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ। ਹਰ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਖੋਦਦੇ, ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ, ਚੁੱਕਦੇ, ਅਤੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਮਿਹਨਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਧਿਆਨ ਅਥਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸੇ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਘਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗ ਅਤੇ, ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਖ਼ੁਦ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਨਾਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪੌੜੀ ਦਾ ਡੰਡਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹੀ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਖੁਆਏ, ਸੰਭਾਲੇ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜੋ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਨ, ਮਨ, ਅਤੇ ਧਨ ਸੇਵਾ ਸੇਵਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਤਨ ਸੇਵਾ, ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ; ਮਨ ਸੇਵਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਲਾਹ, ਦਿਲਾਸਾ, ਅਥਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ; ਅਤੇ ਧਨ ਸੇਵਾ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੇਵਾ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਦੇ ਸਕਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ ਤਿੰਨੋਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜੋ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਓਨੀ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਲਈ ਧਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਟਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਅਥਵਾ ਦਿਖਣਯੋਗ ਲੋੜ ਦੇ ਪਲਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੈਅ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਬੁਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮੌਕੇ ਲੱਭਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਭਾਵੀ ਮੌਕਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਲੈਂਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਰ ਕੰਮ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਵੈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ।