सेवा

शीख परंपरेत सेवा, म्हणजे निःस्वार्थ सेवा, केवळ दानधर्माची कृती नाही. ती भक्ताच्या जीवनाच्या श्वासातच विणलेली आध्यात्मिक शिस्त आहे. गुरु नानक यांनी स्वतः हे तत्त्व गुरु ग्रंथ साहिबात, श्री रागमध्ये (अंग २६), थेट मांडले आहे: “विच दुनिया सेव कमाइए, ता दरगह बैसण पाइए,” म्हणजे या जगात सेवा करा, तर परमेश्वराच्या दरबारात मानाचे आसन मिळेल. या शिकवणीत सेवा ही शीखाने भक्ती मिळवण्यासाठी नंतर केलेली गोष्ट नाही. ती स्वतःच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे भक्ती प्राप्त होते.

सेवेमागे एक विशिष्ट धर्मशास्त्रीय दावा आहे. दैवी ठिणगी प्रत्येक सजीव आत्म्यात वास करते, त्यामुळे मानवतेची सेवा करणे हे परमेश्वराच्या सेवेपासून वेगळे नाही, तर तीच सेवा करण्याचे साधन आहे. गुरु नानकांनी हे शिकवण्याआधी शब्दांत जगून दाखवले. त्यांच्या जीवनाच्या सुरुवातीच्या वृत्तांतांनुसार, तरुण वयात त्यांच्या वडिलांनी व्यापारासाठी दिलेले पैसे त्यांनी भुकेल्या संतांना खाऊ घालण्यात खर्च केले. त्यांच्या कुटुंबाने याला मूर्खपणा मानले. शीख परंपरेने मात्र ते सेवेची स्थापक कृती म्हणून दीर्घकाळ स्मरले आहे. या तत्त्वामुळे साधे, फारसे आकर्षक नसलेले श्रम पवित्र उपासनेत रूपांतरित होतात. गुरुद्वाराची फरशी झाडणे, अनोळखी लोकांसाठी स्वयंपाक करणे, किंवा भांडी घासणे, शीख समजुतीनुसार औपचारिक प्रार्थनेइतकेच भक्तीचे कृत्य बनते.

शीख शिकवण बक्षीस मिळावे या अपेक्षेने केलेली सेवा आणि निष्काम सेवा यांच्यात स्पष्ट रेषा आखते. निष्काम सेवा ही पूर्णपणे फळाच्या इच्छेविना, कपटाविना आणि स्वार्थाविना केलेली सेवा आहे. खऱ्या सेवेसाठी एकत्र आवश्यक असलेले गुण शीख परंपरा नमूद करते: नम्रता, निमृता; हेतूची शुद्धता, हिरदा सुद्ध; प्रामाणिकपणा, चित लाए; आणि सर्वात वर, स्वतःचा संपूर्ण त्याग, विचहु आपु गवाए. या चौकटीत अहंकार हा व्यक्तिगत आत्मा आणि परमात्मा यांच्यातील सर्वात मोठा अडथळा आहे. फळ किंवा मान्यतेच्या इच्छेविना केलेली सेवा ही शिस्त म्हणून तो अडथळा झिजवते, हृदय इतके शुद्ध करते की ते शीख भाषेत सत्यासाठी योग्य निवासस्थान बनते.

गुरु नानकांनी सेवेला केवळ खासगी सद्गुण म्हणून सोडले नाही. त्यांनी तिला लंगर या संस्थेचे रूप दिले. प्रत्येक गुरुद्वाराला जोडलेले मोफत सामुदायिक स्वयंपाकघर, जे जात, धर्म किंवा दर्जा यांचा विचार न करता कोणालाही खुले असते. तिसरे गुरु, गुरु अमरदास, यांनी या संस्थेला “पहिले पंगत, मग संगत,” म्हणजे आधी पंगत, नंतर संगत, या प्रथेने आणखी दृढ केले. परंपरेनुसार प्रत्येक भेटीस येणाऱ्याने, अगदी त्या काळातील सर्वोच्च दर्जाच्या व्यक्तींनीही, गुरूंना भेटण्यापूर्वी सर्व बाह्य दर्जा बाजूला ठेवून लंगरमध्ये समान म्हणून बसून जेवणे आवश्यक होते. त्या दारांबाहेर कोणतीही पदवी आत कोणतीही सूट देत नसे. लंगर आजही शीख सेवेच्या जगातील सर्वाधिक दृश्य आणि सर्वत्र ओळखल्या जाणाऱ्या अभिव्यक्तींपैकी एक आहे. जगभरातील गुरुद्वारांमध्ये ते प्रत्येक पार्श्वभूमीच्या लाखो लोकांना कोणत्याही शुल्काविना आणि अटीविना अन्न पुरवते.

लंगरच्या बरोबरीने कार सेवा आहे, म्हणजे गुरुद्वारे आणि सामुदायिक प्रकल्पांच्या देखभाल व बांधकामासाठी स्वेच्छेने दिले जाणारे शारीरिक श्रम. प्रत्येक पार्श्वभूमी आणि व्यवसायाचे शीख शेजारी शेजारी खणणे, स्वच्छ करणे, वाहून नेणे आणि बांधणे यात सहभागी होतात. गुरुद्वाराच्या भिंतींबाहेर अशा श्रमांना जोडले जाणारे सामाजिक भेद त्यांच्यासाठी ग्राह्य धरले जात नाहीत. शारीरिक श्रमांना ध्यान किंवा शास्त्रपठणाइतकेच आध्यात्मिक महत्त्व दिले जाते. दोन्ही त्या अहंकाराला झिजवणाऱ्या शिस्ती मानल्या जातात, जो अहंकार निष्काम सेवा विरघळवू पाहते.

त्यामुळे शीख शिकवणीत सेवा ही मार्ग आणि एका अर्थाने गंतव्यही म्हणून कार्य करते. ती इतरत्र कुठेतरी वाट पाहणाऱ्या वेगळ्या आध्यात्मिक बक्षिसाकडे नेणारी पायरी नाही. ती इतर लोकांच्या जगात, ज्यांना अट न घालता अन्न, काळजी आणि सेवेची गरज आहे, तिथे जगले जाणाऱ्या भक्तीचाच आकार आहे. जो शीख प्रामाणिकपणे सेवा करतो, तो थेट वाहेगुरूप्रती भक्तीचाच आचरण करत असल्याचे मानले जाते. हीच शिकवण गुरु नानकांनी या परंपरेच्या अगदी सुरुवातीला दिली होती.

शीख शिकवण सेवेला कोणत्याही गुरुद्वाराच्या भिंतींच्या पलीकडे नेते. तन, मन आणि धन सेवा या तीन वेगळ्या स्तरांत सेवा करता येते असे ती सांगते. तन सेवा म्हणजे शारीरिक श्रम आणि देहाच्या कष्टातून केलेली सेवा. मन सेवा म्हणजे मानसिक आणि भावनिक उपस्थितीतून केलेली सेवा, जसे सल्ला, सांत्वन किंवा केवळ लक्षपूर्वक ऐकणे. धन सेवा म्हणजे भौतिक आणि आर्थिक दानातून केलेली सेवा. जे देऊ शकतात त्यांच्याकडून शीख समुदाय तिन्ही अपेक्षित धरतो, आणि त्यांपैकी कोणतीही एक दुसऱ्यांपेक्षा मूलतः श्रेष्ठ मानली जात नाही. ज्याच्याकडे पैसे नाहीत पण जो संकटग्रस्त व्यक्तीला आपले संपूर्ण लक्ष देतो, त्याने एका संपूर्ण लंगर हॉलला निधी पुरवणाऱ्याइतकीच पूर्ण सेवा केली आहे.

शीख सेवेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची अपेक्षित सातत्यता, जे तिला अधूनमधूनच्या दानधर्मापासून वेगळे करते. ती संकटांसाठी, सणांसाठी किंवा दृश्य गरजेच्या क्षणांसाठी राखून ठेवलेली नसते, तर सामान्य गुरुद्वारा जीवनाच्या लयीत आणि आदर्शतः त्याबाहेरील दैनंदिन जीवनातही विणलेली असते. शीखाला सेवेची संधी मागितली जाण्याची वाट न पाहता, ती शोधायला शिकवले जाते. इतर व्यक्तीशी होणाऱ्या प्रत्येक भेटीकडे एखाद्या अधिक महत्त्वाच्या गोष्टीत अडथळा न मानता सेवेची संभाव्य संधी म्हणून पाहिले जाते. या अर्थाने सेवा वेळापत्रकानुसार पार पाडलेले कर्तव्य कमी आणि संपूर्ण जीवन पाहण्याची दृष्टी अधिक बनते. प्रत्येक कार्य, कितीही छोटे असो, स्वतःला बाजूला ठेवून, समोर उभ्या असलेल्या व्यक्तीला पूर्णपणे लक्ष देण्याची संधी ठरते.