अमृत वेला

अमृत वेला, शब्दशः अमृतमय वेळ, म्हणजे सूर्योदयापूर्वीचा शांत काळ; तो पारंपरिकपणे रात्रीच्या शेवटच्या पहर, म्हणजे प्रहरानुसार, साधारण पहाटे तीन ते सहा या वेळेत मानला जातो. शीख परंपरेनुसार पहाटेपूर्वीच्या अंधाराचा हा टप्पा असा काळ आहे जेव्हा दिवसाच्या मागण्यांनी मन सर्वात कमी गुंतलेले असते, म्हणून ते परमात्म्याच्या नामाकडे पूर्णपणे वळण्यास सर्वात अनुकूल असते.

या साधनेचा आधार थेट गुरु नानक देवजींच्या जपजी साहिबमधील शब्दांतून येतो, पौडी ४. तिथे ते सांगतात: अमृत वेला सच नाउ वडिआई विचारि, म्हणजे अमृतमय वेळी सत्यनामाचा जप करा आणि ईश्वराच्या महानतेचे चिंतन करा. गुरु ग्रंथ साहिबच्या आरंभीच्या या रचनेतील ही एकच ओळ अमृत वेलाला तिचे नाव आणि उद्देश दोन्ही देते, ज्यात वेळेलाच ती धरत असलेल्या साधनेवरून नाव दिले आहे.

शीख शिकवण असे मानते की सूर्योदयापूर्वीच्या तासांमध्ये दिवसाच्या इतर कोणत्याही भागाशी न जुळणारी विशिष्ट शांतता असते; जग पूर्णपणे जागे झाल्यावर साठत जाणारा गोंधळ, जबाबदाऱ्या आणि विचलन यांपासून ती मुक्त असते. या शांततेत ध्यानाकडे वळलेले मन दिवसाच्या पहिल्या मागण्यांनी गर्दी झालेल्या नंतरच्या कोणत्याही वेळेपेक्षा अधिक सहजतेने परमात्म्याच्या नामस्मरणात स्थिरावते, असे मानले जाते, म्हणजेच नाम सिमरन. हे भक्तीला आवश्यक असलेली स्थिरता मन खरोखर कधी बाळगू शकते याविषयीचे व्यावहारिक निरीक्षण आहे; घड्याळाला स्वतःची कोणती विशेष शक्ती आहे, असा दावा नव्हे.

अमृत वेलेला उठणारे सजग शीख सामान्यतः इशनान, म्हणजे इतर कोणत्याही क्रियेपूर्वी घेतले जाणारे स्नान, याने सुरुवात करतात; हे शरीराची अशी तयारी मानले जाते जी पुढे येणाऱ्या मनाच्या शुद्धीचे प्रतिबिंब आहे. स्नानानंतर साधक नितनेम पठण करतो, म्हणजे दैनंदिन निश्चित शास्त्रीय रचनांचा संच, ज्यात जपजी साहिब तसेच जाप साहिब आणि तव-प्रसाद सवैये यांचा समावेश होतो. त्यानंतर नाम सिमरन चालू राहते, म्हणजे परमात्म्याच्या नामाचा शांत, सतत केलेला जप आणि चिंतन, जे गुरु नानकांच्या स्वतःच्या ओळीत या वेळेचा मध्यवर्ती उद्देश म्हणून नमूद केले आहे.

सिख रहित मर्यादा, म्हणजे सामूहिक व वैयक्तिक साधनेला नियमित करणारी आचारसंहिता, अमृत वेलेला उठणे हे अभ्यासू शिखाच्या दैनंदिन शिस्तीचा भाग म्हणून नमूद करते. यामुळे पहाटेची ही साधना केवळ अत्यंत धार्मिक लोकांसाठी राखीव असलेली ऐच्छिक सजावट न राहता, शिस्तबद्ध भक्तिमय जीवनाच्या इतर स्तंभांच्या बरोबरीने ठेवली जाते. गुरु नानकांनी जपजी साहिबमध्ये हिचे नाव पहिल्यांदा घेतल्यापासून ही साधना किती केंद्रस्थानी राहिली आहे, हे या औपचारिक समावेशातून दिसते.

अमृत वेलेमागील खोल कारण घड्याळाच्या कोणत्याही आध्यात्मिक शक्तीऐवजी लक्ष (एकाग्रता) यावरील निरीक्षणावर आधारित आहे. गुरु नानकांची ओळ असे म्हणत नाही की ती वेळ इतर वेळांपेक्षा जादूई अर्थाने पवित्र आहे. ती असे म्हणते की ही वेळ सत्यनामाच्या चिंतनासाठी आहे, आणि पहाटेपूर्वी नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध असलेली शांतता दिवसाच्या जबाबदाऱ्यांनी मनाचे लक्ष ताब्यात घेतल्यानंतरच्या तुलनेत हे चिंतन अधिक पूर्णपणे शक्य करते. अमृत वेलेला नाम सिमरन करणारा शीख एखाद्या विशिष्ट घड्याळाच्या वेळेशी जोडलेला विधी करत नाही, तर गुरु नानकांनी प्रत्येक साधकाकडून मागितलेल्या स्मरणाला सर्वात कमी व्यत्यय येण्याची शक्यता असलेला दिवसाचा भाग निवडत असतो.

साधक अनेकदा अमृत वेलेची शिस्त पुढील सर्व गोष्टींना आकार देणारी असते, असे सांगतात. ज्या मनाने जागे झाल्यावरचा पहिला तास परमात्म्याच्या नामचिंतनात घालवला आहे, ते मन दिवसभर येणाऱ्या मागण्यांमध्ये त्या शांततेचा काही अंश घेऊन जाते. या अर्थाने ही अमृतमय वेळ एखादा वेगळा भक्तिमय व्यायाम न राहता, दररोज सकाळी जग पूर्ण जागे होण्यापूर्वीच नव्याने घडवला जाणारा, शिस्तबद्ध शीख जीवनाच्या उर्वरित दिवसाचा पाया ठरते.

या वेळेची विशेष निवड का केली गेली, याचे सर्वात स्पष्ट मॉडेल गुरु नानकांचे स्वतःचे जीवन देते. परंपरा सांगते की त्यांचा परमात्म्याशी झालेला परिवर्तनकारी साक्षात्कार कालीबेईं नदीच्या तीरावर याच पहाटेच्या तासांत घडला. ते नेहमीच्या स्नानासाठी पहाटेपूर्वी बाहेर पडले होते आणि तीन दिवस परत आले नाहीत; नंतर बाहेर येऊन त्यांनी “ना कोणी हिंदू, ना कोणी मुसलमान” या शब्दांनी आपले कार्य सुरू केले. त्या साक्षात्काराची नेमकी वेळ कोणतीही असो, पहाटेच्या शांततेशी त्यांच्या स्वतःच्या परमात्म्याशी असलेल्या सर्वात जवळच्या संगतीचा जो संबंध आहे, त्याने शीख परंपरेने अमृत वेलेला कसे समजून घेतले आहे हे घडवले आहे: त्याच शांत तासांत, त्यांच्या पहिल्या गुरूंना तेथे जे सापडले होते त्याचा काही अंश शोधण्याचे आमंत्रण म्हणून.