वाहेगुरु

वाहेगुरू, शीख धर्मातील ईश्वरासाठीचे सर्वाधिक वापरले जाणारे नाव, दोन घटकांपासून बनले आहे: वाहे, म्हणजे आश्चर्य आणि विस्मयाचा उद्गार, आणि गुरु, म्हणजे शिक्षक किंवा मार्गदर्शक. एकत्र घेतल्यास हा शब्द दैवाला तर्काने गाठायचे अमूर्त प्रथम कारण म्हणून नव्हे, तर विस्मय जागवणारी उपस्थिती म्हणून नाव देतो. तो तत्त्वज्ञानाचे शीर्षक असण्यापेक्षा चकित झालेल्या भक्तीच्या उद्गाराच्या जवळ आहे. यामुळेच शीख शिकवण वाहेगुरू पुनरावृत्त करण्याकडे केवळ एका नावाचे पठण म्हणून न पाहता विस्मयाचा सरावच म्हणून पाहते; प्रत्येक उच्चार तो विस्मय पुन्हा जागवण्यासाठी असतो, जो हा शब्द व्यक्त करण्यासाठीच घडवला गेला आहे.

गुरबाणीत गुरु नानक देवजींपासून ईश्वराला उद्देशून भक्तिमय संबोधनांचे प्रकार सर्वत्र आढळतात. परंतु वाहेगुरूंचे गुरूंनी दिलेला ध्यानमंत्र म्हणून पठण करण्याची विशिष्ट प्रथा भाई गुरदासांशी जवळून जोडलेली आहे; ते गुरु अर्जन देव जींच्या नेतृत्वाखाली आदि ग्रंथाच्या संकलनावेळी लेखक म्हणून कार्यरत होते. वार भाई गुरदास या भक्तिगीतांच्या संग्रहात त्यांनी शिखांना वाहेगुरूंना आपला स्मरणमंत्र म्हणून स्वीकारण्याचे आवाहन केले. या आवाहनाने पुढील पिढ्यांमध्ये हा शब्द शीख ध्यानसाधनेचा केंद्रबिंदू बनण्यास मदत केली. गुरबाणीतील विस्मयाच्या सामान्य उद्गारापासून ते नंतरच्या शीख भक्तीतील विशिष्ट, औपचारिकपणे पठण होणाऱ्या गुरमंत्रापर्यंतचा या शब्दाचा प्रवास परंपरेच्या सुरुवातीच्या एकत्रीकरणाच्या काळात घडला.

शीख धर्मशास्त्र वाहेगुरूंपासून नव्हे तर इक ओंकार, म्हणजे “एक निर्माता”, या घोषणेने सुरू होते. हे मूल मंत्राचे आरंभीचे विधान आहे; मूल मंत्र हा शीख धर्मग्रंथाचा पायाभूत मूळ श्लोक असून तो श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी च्या अंग १ वर आणि जपजी साहिबच्या अगदी सुरुवातीला आढळतो. इक ओंकार शीख श्रद्धेचे मूलभूत सत्य सर्वात संक्षिप्त स्वरूपात मांडते: सर्व अस्तित्वाच्या मागे एकच, अभंग, परमोच्च वास्तव आहे. वाहेगुरू या विधानाशी स्पर्धा करत नाहीत किंवा त्याच्या बरोबरीने दुसरा देव जोडत नाहीत. ते त्याच एकाचे नाव देतात, जे विस्मय आणि आत्मीयतेने संबोधले जाते. इक ओंकार तात्त्विक वस्तुस्थिती सांगतो; वाहेगुरू हे अनुभवाधिष्ठित नाव आहे, जे भक्त प्रार्थना व ध्यानात घेतो.

गुरबाणीत वाहेगुरूंबरोबर आणखी दोन संज्ञा सतत येतात: निराकार, म्हणजे आकार नसलेला, आणि अकाल, म्हणजे काळाच्या पलीकडील. एकत्रितपणे त्या एक महत्त्वाची गोष्ट ठसवतात. वाहेगुरू या शब्दात कोणताही विस्मय आणि आत्मीयता असली तरी, तो कधीही एखाद्या प्रतिमेच्या, अवताराच्या किंवा विशिष्ट आकार किंवा युगात बद्ध असलेल्या अस्तित्वाच्या उपासनेत कोसळत नाही. निराकार म्हणून ईश्वर कोणत्याही मूर्तीत पकडता येत नाही; अकाल म्हणून ईश्वर इतिहासाच्या कोणत्याही एका क्षणात बांधता येत नाही. शीख शिकवण हे गुण वाहेगुरूंच्या भावविभोर परिचयाच्या याच श्वासात धरते. निराकार, शाश्वत एकाबद्दलचा आदर आणि त्या एकाला उद्देशून केलेले आत्मीय, विस्मयपूर्ण संबोधन, हे कधीही परस्परविरोधी मानले जात नाहीत.

गुरबाणी ईश्वराचे असे वर्णन करते जे इतरत्र विरोधाभासी वाटू शकेल. ईश्वर पूर्णपणे अतींद्रिय आहे, निर्मित विश्वाच्या आवाक्याबाहेर, आणि त्याच वेळी आत्मीयपणे अंतर्यामी आहे, प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयात वास करतो. शीख शिकवण हे दोन्ही दावे मवाळ न करता, समानतेने खरे मानून एकत्र धरते. मानवी विचारांच्या सर्व वर्गांच्या पलीकडे असलेले तेच वाहेगुरू भक्ताला त्याच्या स्वतःच्या श्वासापेक्षाही जवळ आहेत. अंतर्यामी तितकेच खरे जसे अतीत तितकेच खरे, हे वाहेगुरू साधकाला कुठेही दूर प्रवास करण्याची गरज लावत नाहीत; त्यांना फक्त आधीपासून असलेल्या उपस्थितीकडे लक्ष आतल्या दिशेने वळवावे लागते.

या शब्दाचा प्रमुख भक्तिमय उपयोग म्हणजे नाम सिमरन, म्हणजे परमात्म्याच्या नामाचे पुनरावृत्त स्मरण, जे यांत्रिक सूत्र म्हणून नव्हे तर श्वासाकडे लक्ष देऊन केले जाते. भक्त नितनेम, सामूहिक कीर्तन आणि वैयक्तिक ध्यान या सर्व प्रसंगी वाहेगुरू हळूवारपणे किंवा मोठ्याने पुनरावृत्त करतात. ते नादाला स्वतःच एक लक्ष्य मानतात, जे मन स्थिर करते आणि जागतिक विचलनापासून दूर वळवून शब्द ज्या उपस्थितीचे नाव देतो तिच्याकडे नेते. वाहेगुरू हा दृश्य प्रतीकाऐवजी ध्वनी असल्यामुळे या साधनेला चिंतनासाठी कोणत्याही प्रतिमेची गरज नसते. भक्ताचे लक्ष अक्षरांवर आणि ती अक्षरे जागवू इच्छित असलेल्या विस्मयावर स्थिर राहते.

निराकार, म्हणजे ईश्वराच्या आकारहीन स्वरूपावरील शीख शिकवणीचा आग्रह हेच स्पष्ट करतो की वाहेगुरू हे दृश्य रूपाऐवजी जपला जाणारा ध्वनी म्हणून का कार्य करतात. ज्या परंपरा आकार असलेल्या वैयक्तिक देवतेची उपासना करतात, त्या अनेकदा मूर्ती किंवा प्रतिमेवर ध्यान करतात. शीख भक्ती त्याऐवजी भक्ताला आत वाहून नेण्यासाठी एक शब्द देते; जो अंधारात, हालचालीत किंवा दैनंदिन श्रमाच्या मध्येही पुनरावृत्त करता येतो, आणि ज्यासाठी मनात कोणतीही दृश्य वस्तू धरावी लागत नाही. यामुळे वाहेगुरू एका प्रतिमेला शक्य नसलेल्या मार्गाने वाहता येण्याजोगे ठरतात: गुरुद्वारात मोठ्याने उच्चारले जातील तितक्याच सहजतेने दिवसभराच्या कामातही शांतपणे सोबत नेले जातात.

शीख शिकवण वाहेगुरूंच्या मार्गाची मांडणी सातत्याने तात्त्विक वादविवाद किंवा कर्मकांडी तंत्र म्हणून न करता प्रेम आणि भक्ती म्हणून करते. गुरबाणी मानते की केवळ बुद्धी अशा वास्तवाला आकलन करू शकत नाही. ते एकाच वेळी आकारहीन आणि आत्मीयपणे जवळ, सर्व वर्गांच्या पलीकडे आणि तरीही हृदयात वास करणारे आहे. जे तर्क सोडवू शकत नाही, ते सततच्या प्रेमळ स्मरणाने हळूहळू उघडते, असे म्हटले जाते. भक्त वाहेगुरूंना वादविवादातून काढलेल्या निष्कर्षाप्रमाणे नव्हे, तर ज्याला विस्मयाने अभिवादन करण्यासाठी हा शब्द शतकांपूर्वी घडवला गेला त्या एकाकडे लक्ष आणि प्रेम धीराने, पुन:पुन्हा वळवल्याने ओळखल्या जाणाऱ्या उपस्थितीप्रमाणे जाणतो.