ॐ

ॐ, ज्याला ओम किंवा औम असेही लिहिले जाते आणि ज्याला प्रणव म्हटले जाते, हा आदिम वैश्विक स्पंदन मानला जातो, ज्यातून संपूर्ण विश्व प्रकट झाले असे म्हटले जाते. हे अक्षर ऋग्वेद आणि इतर वैदिक संहितांमध्ये पवित्र पठणापूर्वी ठेवलेला आवाहनात्मक उच्चार म्हणून आधीपासूनच आढळतो. वैदिक पठण ॐनेच सुरू होते आणि संपते, आणि बहुतेक संस्कृत मंत्रांची सुरुवातही त्याने होते. वेदांत शिकवणीत तो ब्रह्माचे ध्वनी-प्रतीक आहे, तो एकच अक्षर ज्याद्वारे मन आणि वाणी निराकार परमतत्त्वापर्यंत पोहोचतात.

ॐविषयीचे सर्वात पूर्ण शास्त्रीय विवेचन माण्डूक्य उपनिषदात आहे, बारा श्लोकांचे एक लहानसे उपनिषद, जे पूर्णपणे या एकाच अक्षराला वाहिलेले आहे. त्याचा पहिला श्लोक (१) घोषित करतो: ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वम्, म्हणजे हे अक्षर ॐ हेच हे सर्व आहे. जे कधी होते, आहे किंवा होईल ते ॐशिवाय दुसरे काही नाही, आणि त्रिकाळाच्या पलीकडे जे आहे तेही मूलतः ॐच आहे. श्लोक आठ ते अकरा या अक्षराचे तीन घटक, अ, उ आणि म, ही तीन सामान्य चैतन्य-अवस्थांशी जुळवतात. बारावा श्लोक या तिघांच्याही पलीकडे चौथ्या, ध्वनीरहित अवस्थेकडे, ज्याला उपनिषद तुरीय म्हणते तिच्याकडे, निर्देश करतो.

पहिला घटक अ, वैश्वानर या जागृत अवस्थेशी जुळतो, ज्यात आत्मा पाच इंद्रियांद्वारे स्थूल भौतिक विश्व जाणतो; त्याचा कंपन नाभीजवळ, खालच्या भागात जाणवतो. दुसरा उ, तैजस या स्वप्नावस्थेशी जुळतो, विचार, कल्पना आणि स्मृतींचे सूक्ष्म अंतर्विश्व, जे छाती आणि घशात निनादते. तिसरा म, प्राज्ञ या खोल, स्वप्नरहित सुषुप्तीशी जुळतो. ही बीजरूप क्षमतेची कारणावस्था आहे, जिथे मनाची क्रियाही भेदरहित विश्रांतीत विलीन झालेली असते; ती नाकपुडी, कपाळ आणि मस्तकात जाणवते. या तीन उच्चारित घटकांपलीकडे उपनिषद चौथा, निःशब्द भाग, अमात्र, ठेवते, ज्या मौनात म चा गुंजारव अखेर विरघळतो. हीच तुरीय आहे, शुद्ध अविभक्त चेतना, जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्हींचा अप्रकट साक्षी. या ग्रंथानुसार तुरीय आत्म्याशी, म्हणजे ब्रह्माशी एकरूप असलेल्या आत्म्याशी, ओळखली जाते.

उपनिषद स्वतःच इतके संक्षिप्त आहे की त्याची शिकवण नंतरच्या पिढ्यांपर्यंत मुख्यतः माण्डूक्य कारिकेद्वारे पोहोचली, जी सहाव्या शतकातील आचार्य गौडपाद यांना श्रेयलेली श्लोकबद्ध टीका आहे. गौडपाद उपनिषदाचे तर्कशास्त्र पूर्णपणे उलगडतात, असा युक्तिवाद करत की केवळ तुरीय सत्य आहे आणि तीन सामान्य अवस्था त्यावर स्वप्न जसे जागृत मनावर आरोपित होते तसे आरोपित आहेत. हे वाचन अद्वैत वेदांताचा पाया ठरले; हे अद्वैत तत्त्वज्ञान गौडपादांचे स्वतःच्या शिष्याचे शिष्य, आदि शंकराचार्य, नंतर व्यापक उपनिषद वाङ्मयावर पद्धतशीरपणे मांडणार होते. शंकराचार्यांनी स्वतः उपनिषद आणि कारिका या दोन्हींवर भाष्य लिहिले, आणि त्याद्वारे वेदांत तत्त्वमीमांसेच्या केंद्रस्थानी ॐचे स्थान पक्के केले.

वेदांताच्या पलीकडे, शास्त्रीय योगात ॐला तितकेच महत्त्व आहे. पातंजल योगसूत्र प्रणवाला ईश्वराची शाब्दिक अभिव्यक्ती मानते आणि एकाग्र चित्तासाठी थेट मार्ग म्हणून त्याच्या पुनरावृत्तीचे विधान करते. भगवद्गीता (८.१३) ॐला एकाक्षर ब्रह्म म्हणते आणि मृत्यूच्या क्षणी दैवाच्या स्मरणासह त्याचा उच्चार करण्याची शिफारस करते. गीता (१७.२३) त्याला प्रत्येक पवित्र कार्याच्या शेवटी उच्चारल्या जाणाऱ्या “ॐ तत् सत्” या समापन आवाहनाशी जोडते. दैनंदिन आचरणात ॐ तीन दीर्घ, जाणीवपूर्वक उच्चारलेल्या ध्वनींप्रमाणे म्हटला जातो. तोंड “आऽऽ” साठी रुंद उघडते, जो नाभीजवळ जाणवतो; मग “ओऽऽ” साठी अरुंद होते, जो छाती आणि घशातून वर येताना जाणवतो; आणि शेवटी गुंजारवणारा “म्मऽऽ” मस्तकात जाणवत मिटते. साधक नंतर येणाऱ्या मौनात विसावतात, त्याला केवळ विराम न मानता जपाची खरी परिणती मानतात.

माण्डूक्य उपनिषद ॐला सर्वात पद्धतशीर विवेचन देत असले, तरी परम सत्य एकाच आदिम ध्वनीत सामावता येते ही धारणा भारतीय धर्मात इतरत्रही पुनःपुन्हा आढळते. बौद्ध मंत्र “ॐ मणिपद्मे हुं” आणि शीख आवाहन “इक ओंकार”, प्रत्येक आपापल्या शैलीत, दैव एक आहे आणि ध्वनीच साधकाला त्याकडे नेऊ शकतो, याची पुष्टी करतात. सनातन धर्मात ॐ हा अजूनही शास्त्र, पूजा आणि ध्यान या तिन्हीसमोर ठेवला जाणारा पहिला ध्वनी आहे, असे अक्षर ज्याद्वारे प्रकट जग, चतुर्थांश-चतुर्थांश करून, आपल्या अप्रकट उगमाकडे परत जाते असे मानले जाते.