ਓਮ

ਓਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਮ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਧੁਨੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੈਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਵਾਹਨ-ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਸਮਾਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧੁਨੀ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੱਕ ਮਨ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਓਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਵੇਚਨ ਮਾਂਡੂਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੰਤਰ (੧) ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਓਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮਿਦੰ ਸਰ੍ਵਮ੍ — ਇਹ ਅੱਖਰ ਓਮ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਓਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਮ ਹੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੇਂ ਤੋਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਮੰਤਰ ਤੱਕ ਇਸ ਅੱਖਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀਆਂ — ਅ, ਉ, ਮ — ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਮੰਤਰ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਥੀ, ਮੌਨ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੁਰੀਆ ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੀ ਧੁਨੀ ‘ਅ’ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਜਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥੂਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਭੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਹੇਠਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਧੁਨੀ ‘ਉ’ ਤੈਜਸ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰਜਗਤ ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਾਰ, ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਧੁਨੀ ‘ਮ’ ਪ੍ਰਾਗਿਆ ਜਾਂ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ, ਭਾਵ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ-ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਾਰਨ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਹਲਚਲ ਵੀ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾਸਿਕਾ, ਭੌਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਉਚਾਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਇੱਕ ਚੌਥਾ, ਨਿਸ਼ਬਦ ਚਰਨ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਅਮਾਤ੍ਰ — ਉਹ ਮੌਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਮ’ ਦੀ ਗੂੰਜ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੁਰੀਆ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਖੰਡ ਚੇਤਨਾ, ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ। ਗ੍ਰੰਥ ਤੁਰੀਆ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੈ।

ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਆਪ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਂਡੂਕਯ ਕਾਰਿਕਾ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਗੌੜਪਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪੱਦਯਬੱਧ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਗੌੜਪਾਦ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕੇਵਲ ਤੁਰੀਆ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਆਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਆਰੋਪਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਅਧਿਆਰੋਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣੀ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੌੜਪਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਕਾਰਿਕਾ ਦੋਹਾਂ ’ਤੇ ਭਾਸ਼ਯ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਓਮ ਵੇਦਾਂਤਿਕ ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਵੇਦਾਂਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਓਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਏਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਤੰਜਲੀ ਦਾ ਯੋਗ ਸੂਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਜਾਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ (੮.੧੩) ਵੀ ਓਮ ਨੂੰ ਏਕਾਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਸਹਿਤ ਇਸ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੀਤਾ (੧੭.੨੩) ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤੀ-ਉਚਾਰਨ ‘ਓਮ ਤਤ ਸਤ’ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਓਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੰਮੀਆਂ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ‘ਆ-ਆ-ਆ’ ਲਈ ਪੂਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਠ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ‘ਓ-ਓ-ਓ’ ਲਈ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜਦੀ ‘ਮ-ਮ-ਮ’ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਫਿਰ ਉਸ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਾਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ।

ਭਾਵੇਂ ਮਾਂਡੂਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਓਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਿ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਧੀ ਮੰਤਰ ‘ਓਮ ਮਣੀ ਪਦਮੇ ਹੂੰ’ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਆਵਾਹਨ ‘ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ’, ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਤੱਤ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਆਪ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਓਮ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪਾਠ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਰ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਪੜਾਅ-ਦਰ-ਪੜਾਅ ਆਪਣੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰੋਤ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।