ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ

ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਓ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਕੱਚੀ ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਗੁੜ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਸਮੀ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੀਤੀ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਭਿਸ਼ੇਕਮ ਦੌਰਾਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੈ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਤੈਤਿਰੀਯ ਸੰਹਿਤਾ ੪.੫ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਨਮਕਮ ਭਾਗ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਸਹਿਤ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਓ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਗੁੜ ਦੀ ਹਰ ਕੜਛੀ ਇਸ ਜਾਪ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੇਟ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਧਾਰਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ-ਕਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਦੁੱਧ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਕੀ ਹਰ ਤੱਤ ਦੇ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਨੀਯਤ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ਼, ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਜੋ ਭਗਤ ਖੁਦ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਬਾਕੀ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਭੇਟ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅਰਥ ਦੇਣ ਲਈ ਸੱਚੀ ਨੀਯਤ ਹੀ ਉਹ ਨੀਂਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦਹੀਂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਧੀਰਜ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਢਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਜੋ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘਿਓ, ਜੋ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡੂੰਘੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਕੌੜਾਹਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਂ ਗੁੜ, ਅੰਤਿਮ ਤੱਤ, ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੁੱਖ ਜਿਸ ਵੱਲ ਸਮੁੱਚੀ ਭੇਟ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੇਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਭਿਸ਼ੇਕਮ ਦੌਰਾਨ ਦੇਵ-ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਦੇ ਛੋਹ ਨਾਲ ਫਿਰ ਅਸੀਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਚਰਣਾਮ੍ਰਿਤ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਦੋਹਰਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਹਾਈ ਗਈ ਭੇਟ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੇਟ ਬਦਲ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਠੋਸ ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਭਗਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਕ ਪੰਜ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤੀ-ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ। ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਧੂਪ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਹੈ ਜੋ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਧਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਏਨਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੀਤੀ-ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅੱਜ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੀਤੀ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਘਰੇਲੂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਹੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੰਦਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਰਸੋਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਦਰ ਰੀਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਭੇਟ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਉਹੀ ਅਨੁਪਾਤ, ਉਹੀ ਨੀਯਤ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ’ਤੇ ਵਹਾਏ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਆਮ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲਫ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਛੋਟੀ ਮੂਰਤੀ ’ਤੇ।

ਮੰਦਰ ਰੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਚਰਣਾਮ੍ਰਿਤ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਚਮਚ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਭਗਤ ਤੱਕ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ। ਇਹ ਛੋਟਾ, ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸਿੱਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੂਰਤੀ ’ਤੇ ਵਹਾਏ ਗਏ ਇਹੀ ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਆਮ ਹੱਥਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਨੇ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਘਟਦੇ ਹਨ ਜੋ ਭਾਂਡਾ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।