ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ

ਹਿੰਦੂ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨਾ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਉਨੱਤੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਧਦਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਤ ਦਰ ਰਾਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਘਟਦਾ ਪੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਮੱਧਮ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਭਾਵ ਪੂਰਾ ਚੰਦਰਮਾ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ, ਭਾਵ ਨਵਾਂ ਚੰਦਰਮਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿਖਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ।

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਤੇਜ-ਭਰੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦਿਨ ਭਰ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਭਾਵ ਜਲ ਦੀ ਭੇਟ, ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਪੂਜਾ, ਜੋ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਰੇਵਾ ਖੰਡ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸੀ ਅਕਸਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਊਰਜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲ, ਸਮੂਹਕ ਇਕੱਠਾਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਉਤਸਵ ਵੱਲ, ਨਾ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਵਿਰਕਤੀ ਵੱਲ।

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਅਮ, ਭਾਵ ਇਕੱਠੇ, ਅਤੇ ਵਸ, ਭਾਵ ਵੱਸਣਾ, ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਉਸ ਪਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮੁੜ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਮਾਵਸਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੀ ਭੇਟ ਹੈ। ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਰੀਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਛੜਿਆਂ ਦੇ ਸਹੀ ਸਨਮਾਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਦਿਨ ਗਾਵਾਂ, ਕਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਚੋਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੱਕ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੁਣ ਸਿੱਧੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਯਾਦ ਦਾ ਹੋਰ ਕਰਮ।

ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਜਗਾਏ ਦੀਵੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਰਾਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਹੇਠ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਏਨੀ ਚਾਨਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੋਝ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਦੋਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ’ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਮੰਗੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਤਿੱਖੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਭਰੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਵਰਤ, ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਰਕਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਖਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੇਖੇ-ਜੋਖੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਉਤਸਵ ਵੱਲ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਚੱਕਰ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਵ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਅਪਣਾਉਣ, ਬਾਹਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਰੂਪ ਨਾ ਬਣਾਉਣ।

ਜੇਕਰ ਕੈਲੰਡਰ ਕੇਵਲ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਲਈ ਜਸ਼ਨ, ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕੇਵਲ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕਦਾ, ਬਿਨਾਂ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਵਿਰਕਤੀ ਵੱਲ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਪੱਖ ਦੇ ਉਲਟ ਸਿਰਿਆਂ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਚੰਦਰ ਕੈਲੰਡਰ ਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਵੱਸਣਾ ਸਿੱਖੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਮਹੀਨਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਵੀ ਮੁੜ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਅਭਿਆਸੀ ਲਈ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜਾ ਪੱਖ ਵਧੇਰੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇ।