ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤੀਰਥ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਚਰਣਾਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਰਣ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਅਰਥਾਤ ਨਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਰਸ, ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਲ ਨੂੰ ਪਦੋਦਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਚਰਨ-ਜਲ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਜਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਵੈਦਿਕ ਸੂਕਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸੂਕਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਦੌਰਾਨ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ’ਤੇ ਵਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਲ ਸੂਖਮ ਆਤਮਿਕ ਕੰਪਨਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੀ ਸੰਨਿਧਯ, ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਉਤਰਦੇ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਧਾਰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਦਗਮ-ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਪੰਚਮ ਸਕੰਧ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਏ (5.17) ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਰਨ ਵਧਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਆਵਰਣ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਣ ਸਾਗਰ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਇਹ ਜਲ ਆਪਣੇ ਕਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਲ ਅੱਗੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਜੋਂ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੁਰਾਣ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਭਗਵਤ-ਪਦੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂਪਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ “ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।” ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਰ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ, ਸਥਾਨਕ ਗੂੰਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਲ ਜੋ ਭਗਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੈਵੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਛੋਹੇ ਜਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਏਨੇ ਗੰਭੀਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਮਾਤਰਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਬਚਿਆ ਪੂਜਾ-ਜਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵੰਤ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਘਾਟ ਜਾਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਜਿੱਥੇ ਯਾਤਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਵੱਲ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਨ ਪਰਵ ਅੰਤਰਗਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਪਰਵ ਉਪ-ਮਹਾਦੀਪ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਆਪ ਇੱਕ ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਸੈਰ। ਮੰਦਰ ਦਾ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ, ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਇੱਕ ਮੂਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ: ਉਹ ਜਲ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

1. 1.ਸਰੀਰਕ ਮੁਦਰਾ: ਵੇਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧੀ ਰੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਖੜ੍ਹੋ ਜਾਂ ਝੁਕੋ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਪੁਜਾਰੀ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਓ।
2. 2.ਗੋਕਰਣ ਮੁਦਰਾ: ਸੱਜੀ ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਗੋਕਰਣ (ਗਾਂ ਦੇ ਕੰਨ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਕਟੋਰੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠੋਂ ਸਹਾਰਾ ਦਿਓ।
3. 3.ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪਾਨ: ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮੌਨ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਨ ਕਰੋ। ਗਿੱਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਝਟਕੋ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਕਪੜਿਆਂ ’ਤੇ ਪੂੰਝੋ; ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬਚੀ ਹੋਈ ਨਮੀ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਰ, ਅਰਥਾਤ ਸਿਰ ਦੇ ਤਾਜ ’ਤੇ ਛੁਹਾਓ।

ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਾਇਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਗਤ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਛੋਹ ਜਿੰਨੀ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੂਰਤੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਆਪ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਪੁਰਾਣ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਡੂੰਘੇ ਅੜਿੱਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਆਮ ਪੂਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪਾਉਂਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਆਧਿ-ਵਿਆਧੀ, ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸ਼ਟ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਧਾਰਨ ਜਲ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਵਤਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਧਾਰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।