ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਭੋਗ

ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰ, ਭਾਵ ਭਰਪੂਰ ਜਾਂ ਉੱਤਮ, ਅਤੇ ਸਦ, ਭਾਵ ਸਾਫ਼, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਾ, ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮਿਹਰ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਅਰਥ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੰਡਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਨੈਕ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਜਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਟਿਕਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨੈਵੇਦਯ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਾਫ਼ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਟਿਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਪਕਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਜਾਂ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਦੀਵੇ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਥਾਲੀ ਉੱਪਰ ਸਾਦੀ ਭੇਟ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਦ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹੀ ਭੋਜਨ, ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਣ ਲਈ ਭਗਤ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਰੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਧਾਰ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਛੱਬੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪਤ੍ਰੰ ਪੁਸ਼੍ਪੰ ਫਲੰ ਤੋਯੰ ਯੋ ਮੇ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯਛਤਿ, ਭਾਵ ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉਹ ਅਰਪਣ ਮੈਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਭੇਟ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਕੀਮਤ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਅਰਪਣ, ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗਿਲਾਸ, ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵੈਸ਼ਨਵ, ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰੀਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਵੈਸ਼ਨਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਭਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਸੂਖਮ ਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਵ ਜੋ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਥਾਲੀ ’ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੂਹਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਰੀਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੇਟ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਨਾ ਕਿ ਪਕਵਾਨ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਜਾਂ ਦੁਰਲਭਤਾ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਅਰਪਣ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਕਿਉਂਕਿ ਭੇਟ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਸੋਈ ਆਪ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਭੋਜਨ ਚੱਖਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਸਾਤਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਸ, ਅੰਡੇ ਜਾਂ ਬੇਸੁਆਦ ਅਤੇ ਖਰਾਬ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੱਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਥਾਲੀ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਰਹੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥਾਲੀ ’ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਪੱਤਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਭੇਟ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਪੱਤਾ ਉਸ ਭੇਟ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੌਦਾ ਆਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਪੱਤਾ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਥਾਲੀ ’ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਸੱਚੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੈਵੇਦਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਪਕਾਏ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪਕਵਾਨ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਅਰਪਣ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਥੇ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ, ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਆਪ ਉਸੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਕੱਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੀਤ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਆਪਣਾ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਬਦਲੇ। ਥਾਲੀ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਚਾਵਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਚਾਵਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਹੋਣੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਰਪਣ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਟਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਾਦ ਖਾਣਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਔਸ਼ਧੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਰੀਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।