ਪਾਵਨ ਦੀਵਾ

ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਦੀਵਾ ਬਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਦੀਪਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਦੀਪਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ, ਦੀਪੋ ਹਰਤੁ ਮੇ ਪਾਪੰ, ਸਂਧ੍ਯਾਦੀਪ ਨਮੋਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਪਰਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹੈ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਹੈ; ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਹਰੇ; ਹੇ ਸੰਧਿਆ-ਦੀਪ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਹਰ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 1.3.28 ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਮਸੋ ਮਾ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਗਮਯ, ਅਰਥਾਤ ਮੈਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲ। ਇਹੀ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਿਆ ਹਰ ਦੀਵਾ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੀਵੇ ਦਾ ਹਰ ਭੌਤਿਕ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਅਰਥ-ਪਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਆਪ, ਅਗਨੀ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਦੇ ਸਮੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੜਨ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੈ। ਉਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਤੇਲ ਜਾਂ ਘਿਓ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਚਿਤ ਛਾਪਾਂ ਜੋ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤੀ ਬੱਤੀ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਤੰਦ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬਾਲਣ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਦੇ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਲੌ ਬਲਦੀ ਹੈ, ਤੇਲ ਖਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਪ ਦੀਵੇ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ’ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੇਲ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਠੋਸ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਬਲਣ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਭਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ; ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹੀ ਮੋਹ, ਸਹੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉੱਦਮ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਜੋ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਹੋਰ ਅਰਪਣ, ਜਲ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਭੋਜਨ, ਇਸ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਦਿੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਦੀਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਕ ਕਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਪੂਜਾ ਦਾ ਹਰ ਅਗਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੀਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾ ਕਈ ਅਰਪਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਅਗਲੇ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਭਗਤ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਂਡੇ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਬੱਤੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਕੱਲੀ ਅੱਗ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੇਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਟੀ ਕੋਲ ਬਲਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੇਲ ਕੋਲ ਆਪ ਨੂੰ ਲੌ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਬੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਪਰੰਪਰਾ ਤੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਛਿੱਟੇ-ਛਿੱਟੇ ਵਾਲਾ, ਅਸੰਗਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਥਿਰ ਦੀ ਥਾਂ। ਹਰ ਸਾਮੱਗਰੀ ਉਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਇਕੱਲੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਦੇ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਇਹ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲੌ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਅਰਥ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਹੈ, ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ, ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਨਮੂਨਾ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਜਾਂ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੂਚਕ। ਦੀਵੇ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ, ਮੁੜ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਇਸ ਅਰਥ ਦੇ ਸੰਕੇਂਦਰਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਕਦੇ ਮਿੱਟੀ, ਸੂਤ ਅਤੇ ਤੇਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੋਵੇ।