ਪਾਵਨ ਮੰਦਰ ਘੰਟਾ

ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਪਿੱਤਲ ਦਾ ਮੰਦਰ ਦਾ ਘੰਟਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਗਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ: ਆਗਮਾਰਥਂ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ, ਗਮਨਾਰਥਂ ਤੁ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਮ੍, ਘੰਟਾਰਵੰ ਕਰੋਮ੍ਯਾਦੌ ਦੇਵਤਾਹ੍ਵਾਨਲਾਂਛਨਮ੍। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਖ਼ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਮਨ ਲਈ ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਘੰਟਾ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਦੋ (2) ਵੱਖਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ। ਆਗਮਾਰਥਂ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਮਨਾਰਥਂ ਰੁਕਾਵਟੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘੰਟੇ ਦੀ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਦੀ ਟੁਨਕਾਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੱਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਵੀ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਦੈਵੀ ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ।

ਘੰਟੇ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਟੁਨਕਾਰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਧਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਗਰ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਖਿਕ ਹੁਕਮ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਬਹਿਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਣਸੁਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਘੰਟਾ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਘੰਟੇ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਗੂੰਜ ਚੋਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੂੰਜ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਖੱਬੇ ਗੋਲਾਰਧ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੱਜੇ ਗੋਲਾਰਧ ਵਿਚਕਾਰ ਏਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਸੋਚ ਇੱਕ ਢੰਗ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਘੰਟੇ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅਖੰਡ ਸੁਣਨ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਏਕੀਕਰਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਉਸ ਸੰਪੂਰਨ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਜਾ ਆਪ ਮੰਗਦੀ ਹੈ।

ਘੰਟੇ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਟਕਦੀ ਜੀਭ ਜਾਂ ਹਥੌੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਹੱਥੇ ਨਾਲ ਘੰਟਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਗਰੁੜ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜਾਂ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਘੰਟੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਭਗਤੀ-ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਾਹਨ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ।

ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਮੱਧਮ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ’ਤੇ ਟਿਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੰਟਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਇਰਾਦਤਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਿਆਨ-ਭਟਕਣਾ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਘੰਟੇ ਦੀ ਧੁਨੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਨਾ ਕਿ ਇਹ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਚਲਿਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਕ ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਈ ਦੀਵਾ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਜਲ, ਅਰਪਣ ਲਈ ਫੁੱਲ। ਘੰਟਾ ਇੱਕ ਹੀ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਲਟ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੈ: ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ। ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੋ-ਭਾਗੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਗਮਾਰਥਂ ਅਤੇ ਗਮਨਾਰਥਂ, ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ, ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਦੋ ਅੱਧਾਂ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਘੰਟਾ ਇੱਕੋ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਕੇਵਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਹੀ ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਧਾਤ ਦੀ ਧੁਨੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਈ ਗਈ ਘੰਟੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹੱਥ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਹਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਭਗਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਘੰਟੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉਸ ਚੁੱਪ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਇੱਕ ਪੂਜਾ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ।

ਅਨੇਕਾਂ ਮੰਦਰ ਸਾਧਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਪੌੜੀ, ਇੱਕ ਉੱਕਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਫ਼ਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ। ਘੰਟਾ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੁਨੀ-ਸੀਮਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ’ਤੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਧੁਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇਹ ਧੁਨੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਭਗਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਗੂੰਜ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ।