ପବିତ୍ର ମନ୍ଦିର ଘଣ୍ଟା

ଗର୍ଭଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ ପୂର୍ବରୁ ଉପାସକ ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିତଳ ମନ୍ଦିର ଘଣ୍ଟା, ଅର୍ଥାତ୍ ଘଣ୍ଟା ବାଜାନ୍ତି: ଆଗମାର୍ଥଂ ତୁ ଦେବାନାଂ, ଗମନାର୍ଥଂ ତୁ ରକ୍ଷସାମ୍, ଘଣ୍ଟାରବଂ କରୋମ୍ୟାଦୌ ଦେବତାହ୍ୱାନଲାଞ୍ଛନମ୍। ଏହାର ଅର୍ଥ: ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ମୁଁ ପୂଜାର ଆରମ୍ଭରେ ଘଣ୍ଟା ବାଜାଏ, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଆହ୍ୱାନର ଚିହ୍ନ। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଏକ ଧ୍ୱନିରେ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବହନ କରେ। ଆଗମାର୍ଥ ଦିବ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନ ଆହ୍ୱାନ କରେ, ଏବଂ ଗମନାର୍ଥ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରସ୍ଥାନ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଘଣ୍ଟାର ଗୋଟିଏ ଆଘାତ ଏକ ସାଥେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିଦାୟ ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ପୂଜାର ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ସମ୍ପାଦିତ ଦିବ୍ୟ ଆହ୍ୱାନର ଚିହ୍ନ।

ଘଣ୍ଟାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧ୍ୱନି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏଲୋମେଲୋ ମାନସିକ ଚିନ୍ତାକୁ ଥମାଇ ଦିଏ। ବାହାରୁ ଆଣିଥିବା ଯେକୌଣସି ଚିନ୍ତାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ଉପାସକଙ୍କ ମନୋଯୋଗକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଗର୍ଭଗୃହକୁ ଆଣେ। ମନ ଯେଉଁ ମନୋଯୋଗର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ତର୍ଜମା କରିପାରେ କିମ୍ବା ଅଣଦେଖା କରିପାରେ, ସେଭଳି ମୌଖିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଏକ ଆକସ୍ମିକ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ଚିନ୍ତାକୁ ଅଟକାଏ; ଏଥିପାଇଁ ଘଣ୍ଟାକୁ କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଘୋଷଣା ନ କରି ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ବଜାଯାଏ।

ଆଘାତ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଘଣ୍ଟାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନୁରଣନ ବାୟୁରେ ବହୁ ସମୟ ଧରି ଝୁଲି ରହେ। ଏହି ଅନୁରଣନ ମସ୍ତିଷ୍କର ବିଶ୍ଳେଷଣାତ୍ମକ ବାମ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଏବଂ ସୃଜନଶୀଳ ଡାହାଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ବୋଲି ବିବେଚିତ। ସାଧାରଣ ଚିନ୍ତା ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର ମନୋଯୋଗକୁ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରେ, ଘଣ୍ଟାର ନିରନ୍ତର ସ୍ୱର ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଶ୍ରବଣର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଟାଣି ଆଣେ, ଯାହାକୁ ପରମ୍ପରା ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକ ସମଗ୍ର-ମନ ମନୋଯୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଭାବେ ଦେଖେ।

ଘଣ୍ଟାର ଭୌତିକ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିମୂଳକ ଅର୍ଥ ବହନ କରେ। ଘଣ୍ଟାର ଶରୀରକୁ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଏବଂ ଭିତରର ଜିଭ ବା ଘଣ୍ଟାଲିକା ତାଙ୍କ ବାଣୀର ପ୍ରତିନିଧି। ଘଣ୍ଟା ଧରିବାର ହାତୁଡ଼ି ବା ଧରଣା ଭାଗ ମନ୍ଦିର ଅନୁସାରେ ଗରୁଡ଼, ହନୁମାନ, ବା ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଏକ ବସ୍ତୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଉପକରଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିମୂଳକ ରୂପ ଯେଉଁଥିରେ ଦେବୀଙ୍କ ରୂପରେ ବାଣୀ ଥାଏ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସେବାର ବାହନ ଦ୍ୱାରା ବହନ କରାଯାଏ।

ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ସାଧାରଣତଃ ଆଖି ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ହେବା କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିମା ଉପରେ ସ୍ଥିର ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଘଣ୍ଟା ଶୁଣନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କ୍ରମ ଆକସ୍ମିକ ନୁହେଁ। ଶବ୍ଦ ଦୃଶ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ଦ୍ରୁତ ଓ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ସଚେତନତାରେ ପହଞ୍ଚେ, ଏବଂ ଆଖିକୁ ଭ୍ରମଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିବା ପୂର୍ବରୁ ବିକ୍ଷେପକୁ କାଟି ଦିଏ। ଦେବତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ଘଣ୍ଟାର ଆଘାତ ରଖି, ପରମ୍ପରା ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ମନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ପହଞ୍ଚେ, କେବଳ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଉପରେ ଭରସା କରି ଅଶାନ୍ତ ଉପାସକକୁ ସ୍ଥିର କରିବାର ଆଶା ନ କରି।

ଅଧିକାଂଶ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଗୋଟିଏ ସ୍ପଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ: ଦୀପ ଆଲୋକ ପାଇଁ, ଜଳ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଫୁଲ ଅର୍ପଣ ପାଇଁ। ଘଣ୍ଟା ଏକ ଧ୍ୱନିରେ ଦୁଇଟି ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଅସାଧାରଣ: ଏକ ପ୍ରକାରର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରକୁ ବହିଷ୍କାର କରିବା। ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ଲୋକର ନିଜ ଦୁଇ-ଭାଗ ଗଠନ ସହିତ ମେଳ ଖାଏ, ଆଗମାର୍ଥ ଓ ଗମନାର୍ଥ, ଆହ୍ୱାନ ଓ ବିଦାୟ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇ ଅଂଶ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ, ଏବଂ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ଯେ ଘଣ୍ଟା ଏକା ଏକ ଆଘାତରେ ଯାହା କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୃଥକ ବିଧି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ।

ସେହି ଶ୍ଲୋକକୁ ନୀତିଗତ ଭାବେ ଘଣ୍ଟା ବିନା ସିଧାସଳଖ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଇପାରେ, କାରଣ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଆହ୍ୱାନ ଓ ବିଦାୟ ଦୁଇଟିକୁ ନାମିତ କରେ। ତଥାପି ପରମ୍ପରା ଧାତୁର ଧ୍ୱନି ଉପରେ ଜୋର ଦିଏ, କାରଣ ଆଘାତିତ ଘଣ୍ଟା ଏକ ସ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରେ ଯାହା ହାତ କାମ ସାରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଆହ୍ୱାନକୁ ସେହି ଉପାୟରେ ଧରି ରଖେ ଯାହା ଏକ କଥିତ ଅକ୍ଷର ପାରେ ନାହିଁ। ଶ୍ଲୋକର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଉପାସକଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଘଣ୍ଟାର ଅନୁରଣନ ନୀରବତା ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଆଗକୁ ବହନ କରେ, ଏକ ପୂଜା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୂଜା ମଧ୍ୟରେ ମାନବ କଣ୍ଠ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଠିକ୍ ସେହି ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପୂରଣ କରେ।

ଅନେକ ମନ୍ଦିର ସାଧାରଣ ଜଗତ ଓ ଗର୍ଭଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ସୀମାକୁ ଏକ ଭୌତିକ ଦ୍ୱାରଦେଶ ସହିତ ଚିହ୍ନିତ କରେ: ଏକ ଉଚ୍ଚ ପାହାଚ, ଖୋଦିତ ଦ୍ୱାର, ଭୂମିର ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ଘଣ୍ଟା ଏହି ଭୌତିକ ସୀମା ସହିତ ଏକ ଧ୍ୱନିଗତ ସୀମା ଯୋଡ଼େ, ଯାହାଫଳରେ ଭକ୍ତ କେବଳ ଦ୍ୱାର ଅତିକ୍ରମ କରି ନୁହେଁ, ସେହି ସଠିକ ସ୍ଥାନରେ ଜାଣିଶୁଣି ରଖାଯାଇଥିବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧ୍ୱନି ଅତିକ୍ରମ କରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଧ୍ୱନି-ଚିହ୍ନ ପଥରରେ ସମ୍ଭବ ନ ହୋଇ ଉପାସକଙ୍କ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଯାଏ, କାରଣ ଭୌତିକ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିସାରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧରି ଅନୁରଣନ ଚେତନାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସୀମାକୁ ସେହି ଅତିରିକ୍ତ ଜାଗାରେ ସାମାନ୍ୟ ସମୟ ପାଇଁ ବିସ୍ତାରିତ କରେ।