ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର

ଚାରି ବେଦରେ ସଂରକ୍ଷିତ ହଜାର ହଜାର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ଏତେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପଠିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଋଗ୍ବେଦ ୩.୬୨.୧୦ରୁ ନିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଆରୋପିତ। ଏହାକୁ ବେଦମାତା, ଅର୍ଥାତ୍ ବେଦମାନଙ୍କର ମାତା ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, କାରଣ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବୈଦିକ ସ୍ତୋତ୍ର ଏହି ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ବହନ ହେଉଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦ ୩.୧୨.୧ ଏହାର ନାମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ: ଗାୟନ୍ତଂ ତ୍ରାୟତେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଯିଏ ଏହା ଗାନ କରେ ସେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଯାହା ଗାନ କ୍ରିୟାପଦକୁ ଗାୟତ୍ରୀ ବିଶେଷ୍ୟ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥିବା ଶବ୍ଦଖେଳ।

ଏହି ମନ୍ତ୍ର ନିଜର ସାଧାରଣ ନାମ ସେହି କାବ୍ୟିକ ଛନ୍ଦରୁ ପାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ରଚିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଠ ଅକ୍ଷରର ତିନି ପଂକ୍ତିରେ ଗଠିତ, ମୋଟ ଚବିଶ ଅକ୍ଷର। ବୈଦିକ କାବ୍ୟର ଅନ୍ୟତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଛନ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତେଣୁ କଠୋର ଅର୍ଥରେ ଏହି ଛନ୍ଦର ଯେକୌଣସି ଶ୍ଲୋକ ଗାୟତ୍ରୀ। କିନ୍ତୁ ସବିତୃଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆହ୍ୱାନ ଦୈନିକ ପାଠରେ ଏତେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ହୋଇଗଲା ଯେ ଏହାର ନାମ ସେହି ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଶ୍ଲୋକ ଠାରୁ ଏହି ଏକ ଶ୍ଲୋକକୁ ପ୍ରାୟ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ବୁଝାଇଲା।

ମନ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ବୋଧିତ ଦେବତା ସବିତୃ, ସୌର ଦିବ୍ୟଙ୍କ ଏକ ବୈଦିକ ରୂପ, ଯାହାକୁ କେବଳ ଆକାଶ ପାର ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଚକ୍ର ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱକୁ ଗତିରେ ଆଣିଥିବା ସୃଜନଶୀଳ, ଆଲୋକିତ ଶକ୍ତି ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଓଁ ଭୂର୍ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ, ତତ୍ସବିତୁର୍ବରେଣ୍ୟଂ, ଭର୍ଗୋ ଦେବସ୍ୟ ଧୀମହି, ଧିୟୋ ଯୋ ନଃ ପ୍ରଚୋଦୟାତ୍: ତିନି ଲୋକ ଜୁଡ଼ି, ଆମେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ସବିତୃଙ୍କ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ତେଜର ଧ୍ୟାନ କରୁ, ଯାହାଫଳରେ ସେ ଆମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତୁ। ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଧନ, ବିଜୟ କିମ୍ବା ଜାଗତିକ କୌଣସି ଅନୁଗ୍ରହ ମାଗେ ନାହିଁ; ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଆବେଦନ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ବିବେକ ପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ଶକ୍ତି ଯାହା ସଠିକ କର୍ମ ଓ ସଠିକ ବୁଝାମଣାକୁ ସମ୍ଭବ କରେ।

ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଟି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନରେ ଜପ କରାଯାଏ, ଦିନର ତିନି ସନ୍ଧି ସମୟ: ଭୋର, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା, ଯେତେବେଳେ ଆଲୋକର ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ରାସ୍ତା ଦିଏ। ଉପନୟନ ପବିତ୍ର ସୂତା ସଂସ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ଦୀକ୍ଷିତ ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ସେହି ବିଧିରେ ହିଁ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କ କାନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ସିଧାସଳଖ ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କରି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବୈଦିକ ଅଧ୍ୟୟନର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଆରମ୍ଭ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ଜପର ସଂଖ୍ୟା ନିଜେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସାଧାରଣତଃ ୧୦୮ ସେଟରେ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ସଂଖ୍ୟା ଅନେକ ପ୍ରକାର ହିନ୍ଦୁ ଭକ୍ତି ପାଠରେ ବ୍ୟବହୃତ ଜପମାଳାରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

ବୈଦିକ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର କେବଳ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଋଷିମାନଙ୍କର ଏକ ଛୋଟ, ପୂଜିତ ପରମ୍ପରା ନିକଟରେ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସର୍ବପ୍ରଥମ ସ୍ମରଣ କରାଯାଆନ୍ତି। ସୀମିତ ସଞ୍ଚାର ଏହି ପରମ୍ପରା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଶ୍ଲୋକକୁ କେତେ ଗମ୍ଭୀରତାରେ ରକ୍ଷା କରାଯାଉଥିଲା, ଯୋଗ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ ଶିଖାଯାଉଥିଲା, ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିନା ଆକସ୍ମିକ ଭାବେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନୁହେଁ।

ବୈଦିକ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୌଗିକ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାର ଶିକ୍ଷକମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ଚବିଶ ଅକ୍ଷରରେ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ପାଠ କଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରକୁ ଶରୀରର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୋଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ପାଠକୁ ଏକ ପ୍ରକାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ, କମ୍ପନମୂଳକ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ ଯାହା ଏହି କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସ୍ତର ଋଗ୍ବେଦରେ ନ ଥାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭକ୍ତି ଓ ଯୌଗିକ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଅଂଶ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ସାଧକମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଏହାକୁ ଏହାର ପ୍ରାଚୀନ ବୈଦିକ ଅର୍ଥର ବଦଳେ ନୁହେଁ, ବରଂ ପରିପୂରକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସର ବହୁ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ ଉପରେ ଏକ ସ୍ଥିରକାରୀ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ଉଦ୍‌ବେଗ କମେ, ସ୍ମୃତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଦିନର ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥିର, ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗ ଆସେ। ମନ୍ତ୍ରର ନିଜ ବିଷୟବସ୍ତୁ ବାହ୍ୟ ଫଳର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆଲୋକିତ ବୁଝାମଣା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହାର ନିୟମିତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବାହାରୁ ଉତ୍ତର ପାଇ ଏକ ଅନୁରୋଧ ଭାବେ ଅଧିକ, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଡ଼କୁ ଏକ ନିରନ୍ତର, ଦୈନିକ ମନୋଯୋଗର ମୋଡ଼ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

ବୈଦିକ ସଂଗ୍ରହର ଖୁବ୍ କମ ଶ୍ଲୋକ ସାଧାରଣ ଗୃହ ଅଭ୍ୟାସରେ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ପରି ଏତେ ଦୂର ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ସ୍କୁଲର ଛାତ୍ରମାନେ ସକାଳ ସଭାରେ, ପୁରୋହିତମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଧି ଆରମ୍ଭ କରିବା ସମୟରେ, ଏବଂ ବୟସ୍କ ଅଭ୍ୟାସକାରୀମାନେ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚାଲିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ପାଳନ କରି ପାଠ କରନ୍ତି। ବୟସ, ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଅବସର ଅନୁସାରେ ଏହି ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବହାର ନିଜେ ଏହାକୁ ବେଦମାତା କାହିଁକି କୁହାଯାଏ ତାହାର ଏକ ପ୍ରମାଣ। ଚବିଶ ଅକ୍ଷରର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନା ସାମ୍ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ଥର ସ୍ୱର ଦିଆ ଯିବାର ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁନିଆର କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏବେ ବି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।