ગાયત્રી મંત્ર

ચાર વેદોમાં સચવાયેલા હજારો શ્લોકોમાં હિંદુ પરંપરામાં કોઈ પણ મંત્ર ગાયત્રી મંત્ર કરતાં વધુ વ્યાપકપણે પઠાતો નથી. આ મંત્ર ઋગ્વેદ 3.62.10 માંથી લેવાયો છે અને ઋષિ વિશ્વામિત્રને આભારી છે. તેને વેદમાતા, એટલે વેદોની માતા, કહેવામાં આવે છે, કારણ કે પરંપરા માને છે કે દરેક બીજું વૈદિક સ્તોત્ર આ એક શ્લોકમાં રહેલી આધ્યાત્મિક શક્તિમાંથી વહે છે. છાંદોગ્ય ઉપનિષદ 3.12.1 તેના નામનો જ અર્થ સમજાવે છે: ગાયંતં ત્રાયતે, એટલે જે તેનું ગાન કરે છે તેનું તે રક્ષણ કરે છે, એ શબ્દરમત જે “ગાવું” ક્રિયાપદને “ગાયત્રી” નામ સાથે જોડે છે.

આ મંત્ર તેના સામાન્ય નામ તે કાવ્ય-છંદ પરથી પામે છે જેમાં તે રચાયેલો છે, એટલે ગાયત્રી છંદ, જે ત્રણ પંક્તિઓ અને દરેક આઠ અક્ષર, કુલ ચોવીસ અક્ષરોથી બનેલો કાવ્ય-આકાર છે. આ છંદ વૈદિક કાવ્યમાં બીજે પણ વપરાય છે, તેથી કડક અર્થમાં આ છંદમાં રચાયેલો કોઈ પણ શ્લોક ગાયત્રી છે. પરંતુ સવિતૃના આ ચોક્કસ આવાહનનું દૈનિક પઠનમાં એટલું કેન્દ્રીય સ્થાન બન્યું કે તેનું નામ એ જ છંદમાં રચાયેલા બીજા સર્વ શ્લોકો કરતાં લગભગ એકમાત્ર આ શ્લોક માટે વપરાવા લાગ્યું.

મંત્રમાં જેને સંબોધવામાં આવે છે તે દેવતા સવિતૃ છે, જે સૌરદેવતાનું એક વૈદિક સ્વરૂપ છે. તેને માત્ર આકાશમાં ફરતી દૃશ્ય ચકતી તરીકે નહીં, પણ એ સર્જનાત્મક અને પ્રકાશક શક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે જેણે બ્રહ્માંડને પ્રથમ ગતિમાં મૂક્યું. ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ, તત્સવિતુર્વરેણ્યં, ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ, ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્: ત્રણે લોકમાં, અમે દિવ્ય સવિતાના તે સૌથી વંદનીય તેજનું ધ્યાન ધરીએ છીએ, જેથી તે અમારી બુદ્ધિને પ્રકાશિત કરે. આ પ્રાર્થના ધન, વિજય કે કોઈ સાંસારિક કૃપા માંગતી નથી; તેની એકમાત્ર વિનંતી સ્પષ્ટતા અને વિવેકબુદ્ધિ માટે છે, એટલે કે બુદ્ધિ અને ધી, એ જ ક્ષમતાઓ જે સાચા કર્મ અને સાચી સમજને શક્ય બનાવે છે.

પરંપરાગત રીતે આ મંત્ર સંધ્યાવંદન દરમિયાન પઠાય છે, જે દિવસના ત્રણ સંધિકાળ, એટલે સવાર, બપોર અને સાંજે, કરાતી વિધિ છે, જ્યારે એક પ્રકાશનો ગાળો દૃશ્યમાન રીતે બીજાને માર્ગ આપે છે. ઉપનયન સંસ્કાર દ્વારા યજ્ઞોપવીત ધારણ કરેલા દ્વિજ ગૃહસ્થોને તે જ વિધિમાં મંત્ર શીખવવામાં આવે છે, અને ઘણી વાર દીક્ષા આપનાર ગુરુ દીક્ષિતના કાનમાં પ્રથમ વાર ધીમેથી તે કહે છે, જે વૈદિક અધ્યયનના ઔપચારિક આરંભનું ચિહ્ન છે. વ્યવહારમાં પુનરાવર્તનની સંખ્યા પણ મહત્ત્વની છે, જે સૌથી વધુ 108ના સમૂહમાં કરાય છે, એ જ ગણતરી જપમાળા પર રાખવામાં આવે છે, જે હિંદુ ભક્તિ-પઠનના અનેક પ્રકારોમાં વપરાય છે.

વૈદિક પરંપરા માનતી હતી કે યુગોથી માત્ર ચોવીસ ઋષિઓ જ ગાયત્રી મંત્રના ચોવીસ અક્ષરોમાં સમાયેલી સંપૂર્ણ શક્તિને પૂર્ણપણે સમજી અને ધારણ કરી શક્યા હતા, જેમાં વિશ્વામિત્ર પ્રથમ અને ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્ય અંતિમ તરીકે સ્મરાય છે. પ્રસારણની આ મર્યાદાની પરંપરા બતાવે છે કે આ શ્લોકની કેટલી ગંભીરતાથી રક્ષા થતી હતી, તેને યોગ્ય શિક્ષકની હેઠળ લાંબી તૈયારી પછી જ શીખવવામાં આવતો, સંદર્ભ વિના આકસ્મિક રીતે પુનરાવર્તિત નહીં.

વૈદિક મૂળ પછી સદીઓ બાદ, પછીની યૌગિક અને તાંત્રિક પરંપરાઓના શિક્ષકોએ મંત્રના ચોવીસ અક્ષરોમાં વધારાનો પ્રતીકાત્મક અર્થ જોયો. તેઓએ દરેક અક્ષરને શરીરના એક ચોક્કસ સૂક્ષ્મ ઊર્જા-કેન્દ્ર સાથે સાંકળ્યું, અને તેના પઠનને એક આંતરિક, કંપનાત્મક સાધના તરીકે વર્ણવ્યું જે આ કેન્દ્રોને ક્રમશઃ સ્પર્શે છે. અર્થઘટનનો આ સ્તર વેદોની પોતાની નહીં, પણ પછીના ભક્તિ અને યૌગિક સંદર્ભની છે. આ દૃષ્ટિએ મંત્રનો અભ્યાસ કરનારા સામાન્ય રીતે તેને તેના જૂના વૈદિક અર્થના વિકલ્પ તરીકે નહીં, પણ પૂરક તરીકે કરે છે.

દૈનિક સાધનાની અનેક પરંપરાઓમાં, ગાયત્રી મંત્રનું પઠન કરનારાઓ મન પર શાંત કરનારી અસરનું સતત વર્ણન કરે છે: બેચેની ઓછી થવી, સ્મરણશક્તિ તીક્ષ્ણ થવી, અને દિવસની બાકીની પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ સ્થિર અને વિવેકપૂર્ણ ધ્યાન. કારણ કે મંત્રનો પોતાનો વિષય બહારના કોઈ પરિણામને બદલે પ્રકાશિત સમજની વિનંતી છે, તેનું નિયમિત પુનરાવર્તન બહારથી મળેલા ઉત્તર તરીકે ઓછું અને સ્પષ્ટતા તરફ ધ્યાનનું સતત, દૈનિક વળાંક તરીકે વધુ સમજાય છે.

વૈદિક સાહિત્યના થોડા જ શ્લોકો ગાયત્રી મંત્ર જેટલા સામાન્ય ઘરગથ્થુ આચરણમાં પહોંચ્યા છે. શાળાના બાળકો સવારની સભામાં તેનું પઠન કરે છે, પુરોહિતો અસંબંધિત અનેક વિધિઓની શરૂઆતમાં તેને ઉચ્ચારે છે, અને વૃદ્ધ સાધકો વર્ષો સુધી અખંડ ચાલતું ખાનગી સંધ્યાવંદન જાળવે છે. ઉંમર, પ્રદેશ અને પ્રસંગમાં આ વ્યાપક ઉપયોગ એ પણ એક પુરાવો છે કે પરંપરા તેને વેદોની માતા કેમ કહે છે. સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ માટેની ચોવીસ અક્ષરોની એક પ્રાર્થના સામ્રાજ્યોથી વધુ ટકી છે, અને વિશ્વામિત્રે તેને પ્રથમવાર સ્વર આપ્યા પછી હજારો વર્ષો બાદ પણ, વિશ્વમાં ક્યાંક દરેક સવારે બોલાતી રહે છે.