ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ

ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਜਿੰਨਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਰਿਗਵੇਦ 3.62.10 ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਦਮਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਸਤੋਤਰ ਇਸ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵਗਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛਾਂਦੋਗ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 3.12.1 ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਗਾਯੰਤੰ ਤ੍ਰਾਯਤੇ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ-ਖੇਡ ਜੋ ਗਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਨਾਂਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਮੰਤਰ ਆਪਣਾ ਆਮ ਨਾਮ ਉਸ ਕਾਵਿਕ ਛੰਦ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਛੰਦ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਕੁੱਲ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰ। ਇਹ ਛੰਦ ਵੈਦਿਕ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹਰ ਰਿਚਾ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਆਹਵਾਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲਗਭਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਦੇਵਤਾ ਸਵਿਤਾ ਹਨ, ਸੂਰਜੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਦਿਕ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਡਿਸਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਓਂ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ, ਤਤ੍ਸਵਿਤੁਰ੍ਵਰੇਣ੍ਯਂ, ਭਰ੍ਗੋ ਦੇਵਸ੍ਯ ਧੀਮਹਿ, ਧਿਯੋ ਯੋ ਨਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍। ਅਰਥਾਤ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਸ ਸਵਿਤਾ ਦੇਵ ਦੇ ਪਰਮ ਵਰਣਨਯੋਗ ਤੇਜ ਦਾ ਅਸੀਂ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾ ਧਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਿੱਤ, ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰਕ ਵਰਦਾਨ; ਇਸ ਦੀ ਇਕੋ ਬੇਨਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧੀ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜੋ ਠੀਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸਮਝ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਤਰ ਸੰਧਿਆਵੰਦਨਮ੍ ਦੌਰਾਨ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀ-ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਉਹ ਪਲ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਦਿੱਸਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਲਈ ਰਾਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਸੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਅਚਾਰਿਆ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾਰਥੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਫੁਸਫੁਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਪ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 108 ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਣਤੀ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ-ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਪ ਮਾਲਾ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ, ਪੂਜਨੀਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਿੰਨੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਯੋਗ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੰਮੀ ਤਿਆਰੀ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਵੈਦਿਕ ਉਦਗਮ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਯੌਗਿਕ ਅਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸੂਖਮ ਊਰਜਾ-ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜਾਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਕੰਪਨਾਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਛੂਹਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਪਰਤ ਇੱਕ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਯੌਗਿਕ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਰਿਗਵੇਦ ਨਾਲ। ਜੋ ਸਾਧਕ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਦਿਕ ਅਰਥ ਦੇ ਪੂਰਕ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਨਿਯਮਤ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਗਾਤਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸਥਿਰ, ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਦਾ ਗੁਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਤਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਨਤੀਜੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਮਝ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਦੁਹਰਾਅ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਸੁਣੀ ਗਈ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੁੜਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਆਮ ਘਰੇਲੂ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਨੇਕ ਬੇਮੇਲ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਾਧਕ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਧਿਆਵੰਦਨਮ੍ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਮਰ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਤੋਂ ਆਪ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਦਮਾਤਾ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇਕੱਲੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਹਰ ਸਵੇਰ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।