ਪੰਚਾਂਗ

ਪੰਚਾਂਗ ਸ਼ਬਦ ਪੰਚ, ਭਾਵ ਪੰਜ, ਅਤੇ ਅੰਗ, ਭਾਵ ਅੰਗ, ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜੀ ਪੰਜਾਂਗ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਂ ਜੋਤਸ਼ੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਵਰਤ ਤੱਕ ਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ, ਭਾਵ ਮੁਹੂਰਤ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤਿੱਥੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਣੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੀਹ (੩੦) ਤਿੱਥੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਵਧਦੇ ਪੱਖ, ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ, ਘਟਦੇ ਪੱਖ, ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ। ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ, ਪਹਿਲੀ ਤਿੱਥੀ, ਹਰ ਪੱਖ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਹਰ ਪੱਖ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਪੂਰੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਜਾਂ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਨਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਪੱਖ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ (੭) ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਗ੍ਰਹਿ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਵੀਵਾਰ ਸੂਰਜ ਦਾ, ਸੋਮਵਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ, ਮੰਗਲਵਾਰ ਮੰਗਲ ਦਾ, ਬੁੱਧਵਾਰ ਬੁੱਧ ਦਾ, ਗੁਰੂਵਾਰ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਦਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਾਰ ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਨ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿ-ਊਰਜਾ ਉਸ ਦਿਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਤ ਦਿੰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਦਿਨ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਟਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰਾ ੩੬੦ ਡਿਗਰੀ ਰਾਸ਼ੀ-ਚੱਕਰ ਸਤਾਈ (੨੭) ਬਰਾਬਰ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ੧੩ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ੨੦ ਕਲਾ ਦਾ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੋਂ ਰੇਵਤੀ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰਮਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ੨੪ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪਲ ’ਤੇ ਜੋ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਉਸ ਪਲ ਦੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਤਿੱਥੀ ਜਾਂ ਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਢਾਲਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਭੋਗਾਂਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਤਾਈ (੨੭) ਵੱਖਰੇ ਯੋਗ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਜੋਤੀ-ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਤਿੱਥੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਵਿੱਥ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਚਾਂਗ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ, ਸੁਤੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਤਿੱਥੀ ਦੋ ਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰਾਂ (੧੧) ਕਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਚਾਰ ਸਥਿਰ ਕਰਣ ਜੋ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਣ ਜੋ ਬਾਕੀ ਅੱਧੀਆਂ ਤਿੱਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਬੰਧਿਤ ਅੱਧੀ ਤਿੱਥੀ ’ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਣ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਣ ਪੰਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਰੀਕ ਵੇਰਵੇ ਵਾਲਾ ਅੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਕੇਵਲ ਤਿੱਥੀ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਪੰਜਾਂਗ ਵੀ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮਾਪਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋੜਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅੰਗ ਇੱਕ ਅਸਲ ਵੱਖਰੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ: ਤਿੱਥੀ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਕੋਣ, ਵਾਰ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਲਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਚੱਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਯੋਗ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਕਰਣ ਲਈ ਅੱਧੀ ਤਿੱਥੀ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਪਲ, ਭਾਵ ਮੁਹੂਰਤ, ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਤਿੱਥੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਘੜੀ ਸਰਗਰਮ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਭਿਆਸ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਤੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਪੰਚਾਂਗ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪੁਜਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੈਲੰਡਰ ਪੰਨਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜ-ਅੰਗੀ ਹਿਸਾਬ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਘੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਪਲ ’ਤੇ ਪੰਜਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਮੇਲ ਖਾਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਲੰਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਬਿੰਦੂ। ਪੰਚਾਂਗ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ: ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਚੱਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਹਰ ਅੱਧੀ ਤਿੱਥੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੁਭਾਅ। ਇਸ ਕੈਲੰਡਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਉਹ ਪੰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੋ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ’ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।