ਆਰਤੀ

‘ਆਰਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ‘ਆ’ (ਵੱਲ) ਅਤੇ ‘ਰਤੀ’ (ਪਰਮ ਭਗਤੀ) ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ‘ਆਰਾਤ੍ਰਿਕਾ’ (ਹਨੇਰਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ) ਤੋਂ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਉਤਪੱਤੀਆਂ ਇੱਕੋ ਕਰਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੌ, ਜੋ ਭਗਤ ਅਤੇ ਪੂਜਿਤ ਸਰੂਪ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ’ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਰਨ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਮੁੱਖ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਭੇਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਆਰਤੀ ਦੀ ਲੌ ਇੱਕੋ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਵੱਲ ਜੋ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੰਦਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਗ੍ਰੰਥ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਘਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰੇ। ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਉਸ ਆਧਾਰ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਭੀ-ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਦੋ ਚੱਕਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ’ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਵ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਚੱਕਰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਚਾਰ ਚੱਕਰ, ਨਾਭੀ ’ਤੇ ਦੋ, ਮੁੱਖ ’ਤੇ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੁਆਲੇ ਸੱਤ, ਮਿਲ ਕੇ ਚੌਦਾਂ (14) ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਰਤੀ ਦੀ ਲੌ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਚੱਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦਿਵ ਹਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੱਕ, ਇੱਕੋ ਅਖੰਡ ਗਤੀ ਵਿੱਚ।

ਪੂਜਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਇੰਦਰੀ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਖ਼ਾਸ ਭੇਟ ਹੈ। ਆਰਤੀ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਲੌ ਹੀ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਧੂਪ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟਿਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਸਨਮਾਨਿਆ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਕਰ-ਗਤੀ ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਰਤੀ ਅਨੇਕ ਭੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਖਰ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਕ੍ਰਮ, ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਨ, ਫਿਰ ਨਾਭੀ, ਫਿਰ ਮੁੱਖ, ਫਿਰ ਸਮੁੱਚਾ ਸਰੂਪ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਸੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਝਾਕਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ। ਚਰਨ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਭਗਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰੀਤ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਬਿੰਦੂ, ਅਰਥਾਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਲੌ ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਪਵਿੱਤਰੀਕਰਨ ਤਦ ਹੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਆਪਣੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ।

ਪੂਜਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਜਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਰਤੀ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਘੰਟੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੰਖ ਵੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਪੂਜਾ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕੱਲੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵੱਲ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਤੀ ਮਹਿਜ਼ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਖਰ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਮਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੌ ਆਪ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦੀ ‘ਆਰਾਤ੍ਰਿਕਾ’ ਵਿਉਤਪੱਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਹਨੇਰਾ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਟਾਕਰੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੱਲ। ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭੇਟਾਂ, ਜਲ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੱਸ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਆਰਤੀ ਖ਼ੁਦ ਥਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੌ ਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਪਰਛਾਵਾਂ ਬਾਕੀ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਗਤੀ ਇੱਕ ਪਲ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।