આરતી

"આરતી" શબ્દ કાં તો "આ" (તરફ), જેને "રતિ" (પરમ ભક્તિ) સાથે જોડવામાં આવે છે, એમાંથી ઉદ્ભવે છે, અથવા "આરાત્રિક" (અંધકારનો નાશ કરનાર) પરથી ઉદ્ભવે છે. બંને અર્થ એક જ કર્મ તરફ નિર્દેશ કરે છે: ભક્તિભાવથી દિવ્ય તરફ ગતિ કરતી જ્યોતનું અર્પણ, જે ઉપાસક અને જે સ્વરૂપની આરાધના થાય છે તેની વચ્ચે ઊભા રહેલા અંધકારને દૂર કરે છે.

પૂજા દરમિયાન ભક્ત ક્રમશઃ દેવતાના જુદા જુદા અંગો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમ કે ચરણ, આભૂષણો, મુખ, અને દરેકને વારાફરતી પોતાનું અર્પણ મળે છે. પૂજાના અંતે આરતીની જ્યોત એક જ સતત ગતિમાં માથાથી પગ સુધી સમગ્ર ઈશ્વરના સ્વરૂપને પ્રકાશિત કરે છે. આ ઉપાસકને સ્મરણ કરાવે છે કે ઈશ્વર બ્રહ્માંડના સર્વ પ્રકાશનો સ્રોત છે, અને પૂજા દરમિયાન જે અંગોની અલગ અલગ સેવા થઈ હતી તે ખરેખર ક્યારેય અલગ હતાં જ નહીં.

આગમો, એટલે કે મંદિર-ઉપાસનાનું નિયમન કરતા વિધિગ્રંથો, દ્વારા નિર્ધારિત નિશ્ચિત ક્રમમાં દીપકને દેવતાની સામે ફેરવવામાં આવે છે. આ ક્રમ કયા દેવતા માટે કે કયા ઘરમાં આરતી થાય છે તેના ભેદ વિના દરેક પ્રસંગે પુનરાવર્તિત થાય છે. ચરણ-કમળની આસપાસ ચાર પ્રદક્ષિણાઓ અર્પણ થાય છે, જે પોતાના કર્મો અને અહંકારને તે આધાર સમક્ષ સમર્પિત કરે છે. નાભિ-કેન્દ્રની આસપાસ બે પ્રદક્ષિણાઓ થાય છે, જે ઇચ્છા અને ભાવનાઓને તેમના મૂળમાં શુદ્ધ કરે છે. મુખની આસપાસ એક પ્રદક્ષિણા થાય છે, જે દિવ્ય દર્શન અને જ્ઞાનની કામના કરે છે. અંતે સાત પ્રદક્ષિણાઓ સમગ્ર સ્વરૂપની આસપાસ ફરે છે, જે દેવતાના શરીરમાં સમાયેલા સમગ્ર બ્રહ્માંડને પવિત્ર કરે છે.

ચરણની ચાર, નાભિની બે, મુખની એક, અને સમગ્ર સ્વરૂપની સાત પ્રદક્ષિણાઓ મળીને કુલ ચૌદ (14) ફેરા થાય છે, અને પરંપરા આ સંખ્યાને આકસ્મિક માનતી નથી. હિંદુ બ્રહ્માંડવિદ્યા વિશ્વને ચૌદ લોક, એટલે કે ચૌદ લોકો, માં રચાયેલું વર્ણવે છે. આરતી-જ્યોતની ચૌદ પ્રદક્ષિણાઓ દિવ્ય ઉપસ્થિતિને એ દરેક ક્ષેત્રમાં વ્યાપ્ત માનીને સન્માનવા માટે છે, દેવતાના ચરણથી લઈને સમગ્ર સર્જન સુધી, એક જ અખંડ ગતિમાં.

પૂજાના પહેલાંના તબક્કાઓમાં જળ, પુષ્પ, ધૂપ અને અન્ન અર્પણ થાય છે, જેમાં દરેક એક ચોક્કસ ઇન્દ્રિય માટે યોગ્ય અર્પણ છે. આરતી આ ક્રમનું સમાપન અગ્નિથી કરે છે, કારણ કે માત્ર જ્યોત જ એક સાથે સમગ્ર સ્વરૂપને દૃશ્યમાન કરી શકે છે, જે કોઈ એક પુષ્પ કે એક ધૂપ-દંડ કરી શકતો નથી. જ્યાં અગાઉના અર્પણો દેવતાનું અંગે અંગે સન્માન કરતા હતા, ત્યાં દીપકની સતત ફરતી ગતિ દરેક અંગને એક પ્રકાશિત સંપૂર્ણતામાં ફરી એકત્ર કરે છે. આથી જ આરતી માત્ર ઘણા અર્પણોમાંનું એક અર્પણ નહીં, પણ પરાકાષ્ઠા તરીકે કાર્ય કરે છે.

ક્રમ, એટલે કે પહેલાં ચરણ, પછી નાભિ, પછી મુખ, અને પછી સમગ્ર સ્વરૂપ, એ મનસ્વી નથી. તે એ જ વિનમ્રતાને અનુસરે છે જે ભારતીય પરંપરામાં કોઈ પણ આદરણીય વડીલ પાસે જતી વખતે ભક્તને માર્ગદર્શન આપે છે: સીધી આંખોમાં જોવાનું ગૃહિત માનવાને બદલે ચરણથી શરૂઆત કરવી. ચરણ અને નાભિનું સન્માન થઈ ગયા પછી જ મુખ તરફ વળવાથી, ધાર્મિક વિધિ જ્યારે દેવતાના સૌથી અંતરંગ સંપર્ક બિંદુ, એટલે કે દેવતાની દૃષ્ટિ, તરફ પહોંચે છે ત્યારે પણ ભક્તનો પોતાનો અહંકાર નિયંત્રણમાં રહે છે. વિનમ્રતાનો આ ક્રમ પાળ્યા પછી જ જ્યોત સમગ્ર સ્વરૂપ સુધી વિસ્તરે છે, જાણે બ્રહ્માંડનું અંતિમ સમર્પણ ત્યારે જ અર્પી શકાય જ્યારે અર્પણ કરનાર સ્વયં પોતાના અભિમાનનું સમર્પણ કરી ચૂક્યો હોય.

પૂજાના પહેલાંના તબક્કા ઘણી વાર એક જ પૂજારી અથવા ગૃહસ્વામી દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે મંદિરની સૌથી નજીક ઊભા હોય છે, અને અન્ય લોકો મુખ્યત્વે સાક્ષી તરીકે હાજર રહે છે. આરતી આ વ્યવસ્થાને ઉલટાવે છે. દીપક એક હાથેથી બીજા હાથમાં ફરે છે, ઘંટ વાગે છે, શંખ ફૂંકાઈ શકે છે, અને સ્વરો ભજનમાં જોડાય છે, જેથી જે એકલવાયી ઉપાસના હતી તે દરેક વ્યક્તિ સાથે મળીને કરે તેવી ઉપાસના બની જાય છે. એકાંત વિધિથી સહભાગી ભક્તિ તરફનો આ બદલાવ પણ આરતીને પરાકાષ્ઠા બનાવે છે, કેવળ એક અંતિમ પગથિયું નહીં. તે સમગ્ર એકત્ર સમુદાયને એ જ સમર્પણમાં જોડે છે જે જ્યોત દેવતા સમક્ષ સ્વયં કરે છે.

આરાત્રિક વ્યુત્પત્તિ, એટલે કે અંધકારનો નાશ કરનાર, નિષ્ક્રિય અભાવ નહીં પણ સક્રિય સામનો સૂચવે છે. પૂજાના પૂર્વના અર્પણો, જળ, પુષ્પ, ધૂપ, એ પૂજા માટે યોગ્ય બનેલી જગ્યા ધારી લે છે અને તેમાં રહેલા દેવતાનું સન્માન કરે છે. આરતી તેના બદલે જગ્યાને પોતે એવી ગણે છે કે જેને જ્યોતે સક્રિય રીતે સાફ કરવી પડે, વારંવાર ફરતી, જ્યાં સુધી ભક્તના ધ્યાન અને દેવતાના સ્વરૂપ વચ્ચે કોઈ પડછાયો બાકી ન રહે તેમ માનવામાં આવે. આથી દીપકની ગતિ એક ક્ષણિક ઈશારો નહીં, પણ સતત અને પુનરાવર્તિત હોય છે.