પવિત્ર મંદિર-ઘંટ

ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં ભક્ત પિત્તળનો મંદિર-ઘંટ, એટલે કે ઘંટા, વગાડે છે અને આગમ શાસ્ત્રમાંથી લીધેલો શ્લોક પઠે છે: આગમાર્થં તુ દેવાનાં, ગમનાર્થં તુ રાક્ષસમ્, ઘંટારવં કરોમ્યાદૌ દેવતાહ્વાનલાંછનમ્. તેનો અર્થ છે: દેવોના આગમન માટે અને રાક્ષસોના પ્રસ્થાન માટે, પૂજાના આરંભે હું ઘંટનાદ કરું છું, જે દિવ્યના આવાહનનું ચિહ્ન છે. આ શ્લોક એક જ નાદમાં બે સ્પષ્ટ હેતુઓ બાંધે છે. આગમાર્થં દિવ્યના આગમનની માંગણી કરે છે, જ્યારે ગમનાર્થં અવરોધક શક્તિઓના પ્રસ્થાનની. ઘંટનો એક જ ઘા એક સાથે આમંત્રણ અને વિદાય બંને બને છે, જે પૂજાના ઉંબરે કરાયેલા દિવ્ય આવાહનનું ચિહ્ન છે.

ઘંટનો તીક્ષ્ણ રણકાર ક્ષણમાં જ વિચારોની અસ્તવ્યસ્ત હલચલને થંભાવી દે છે. બહારથી સાથે લાવેલી કોઈ પણ ચિંતાને તે કાપી નાખે છે અને ધ્યાનને સંપૂર્ણપણે આ વર્તમાન ગર્ભગૃહમાં લાવે છે. ધ્યાન આપવાની મૌખિક સૂચના મન દલીલ કરી શકે છે અથવા અવગણી શકે છે, પણ અચાનક ઊઠેલો તીવ્ર અવાજ પોતાના સ્વભાવથી જ વિચારને વિક્ષેપિત કરે છે. એટલે જ ઘંટ માત્ર જાહેરાત રૂપે નહીં, પણ ઉંબરે વગાડવામાં આવે છે.

ઘંટના ઘા પછી પણ તેનો ગુંજારવ હવામાં લાંબો સમય ઝૂલતો રહે છે. આ ગુંજારવ મસ્તિષ્કના વિશ્લેષણાત્મક ડાબા ગોળાર્ધ અને સર્જનાત્મક જમણા ગોળાર્ધ વચ્ચે એકતા ઉત્પન્ન કરે છે, એવું માનવામાં આવે છે. સામાન્ય વિચારો એક પ્રકારના ધ્યાનને બીજા કરતાં વધુ પસંદ કરે છે, જ્યારે ઘંટનો સતત સૂર બંનેને શ્રવણની એક જ અખંડ ક્ષણમાં લાવે છે. પરંપરા આ એકીકરણને ઉપાસનાને જરૂરી સંપૂર્ણ-મનની એકાગ્રતાની તૈયારી ગણે છે.

ઘંટના ભૌતિક સ્વરૂપમાં પણ ભક્તિમય અર્થ સમાયેલો છે. ઘંટનો ગોળ દેહ દેવી સરસ્વતીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને તેની અંદરનો લોલક કે જીભ તેમની વાણીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ઘંટ જે હાથાથી પકડાય છે તે, કયા મંદિરનો ઘંટ વર્ણવાય છે તેના આધારે, ગરુડ, હનુમાન કે નંદીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ અર્થઘટનમાં કોઈ એક વસ્તુ કેવળ અવાજ કરવાનું સાધન નથી, પણ દેવીના સ્વરૂપમાં વસેલી વાણી અને દિવ્ય સેવાના વાહનથી વહન થતી, લઘુચિત્રરૂપ સંપૂર્ણ ભક્તિમય આકૃતિ છે.

મંદિરમાં પ્રવેશતો ભક્ત સામાન્ય રીતે ઝાંખા ગર્ભગૃહને અનુકૂળ થાય અથવા દેવતાની મૂર્તિ પર સ્થિર થાય તે પહેલાં ઘંટનો અવાજ સાંભળે છે, અને આ ક્રમ આકસ્મિક નથી. દૃષ્ટિ કરતાં નાદ વધુ ઝડપથી અને વધુ અનૈચ્છિક રીતે ચેતના સુધી પહોંચે છે, અને આંખોને ભટકવાની તક મળે તે પહેલાં જ વિક્ષેપને કાપી નાખે છે. દેવતા સ્પષ્ટ દેખાય તે પહેલાં ઉંબરે ઘંટનો ઘા મૂકીને, પરંપરા ખાતરી કરે છે કે મન તૈયાર થઈને પહોંચે, એવી આશામાં નહીં કે હજી વિચલિત ભક્તને શાંત કરવા માટે એકલું દેવતાનું દર્શન પૂરતું થશે.

મોટા ભાગની ધાર્મિક વસ્તુઓ એક સ્પષ્ટ કાર્ય કરે છે: દીપક પ્રકાશ માટે, જળ શુદ્ધિ માટે, પુષ્પ અર્પણ માટે. ઘંટ એક જ નાદમાં બે વિરોધી કાર્ય કરવામાં અસામાન્ય છે: એક પ્રકારની હાજરીને આમંત્રણ આપવું અને બીજી પ્રકારની હાજરીને દૂર કરવી. આ બેવડું કાર્ય શ્લોકની પોતાની દ્વિ-ભાગીય રચના, એટલે કે આગમાર્થ અને ગમનાર્થ, સાથે મેળ ખાય છે, જ્યાં આવાહન અને વિસર્જન એક જ કર્મના બે અંગ તરીકે ઉચ્ચારાય છે. આથી ઘંટ એકલો જે એક ગતિમાં પૂરું કરે છે તેને માટે કોઈ અલગ વિધિમુદ્રાની જરૂર રહેતી નથી.

આ શ્લોક સિદ્ધાંતમાં ઘંટ વિના ફક્ત બોલી પણ શકાય, કારણ કે શબ્દો પોતે જ આમંત્રણ અને વિસર્જન બંનેને નામ આપે છે. છતાં પરંપરા ધાતુના નાદનો આગ્રહ રાખે છે, કારણ કે વાગેલો ઘંટ હાથનું કામ પૂરું થયા પછી પણ પોતાની રીતે ચાલુ રહેતો સૂર ઉત્પન્ન કરે છે, અને આવાહનને એવી રીતે ટકાવે છે જે બોલાતો અક્ષર ટકાવી શકતો નથી. ભક્તનો સ્વર શ્લોકની શરૂઆત અને અંત કરે છે, પણ ઘંટનો ગુંજારવ ત્યાર પછીના મૌનમાંથી ઇરાદાને આગળ વહન કરે છે, અને એક ઉપાસનાથી બીજી ઉપાસના વચ્ચે માનવ સ્વર જે ખાલી છોડી દેત તે અંતરને ભરે છે.

ઘણાં મંદિરો સામાન્ય જગત અને ગર્ભગૃહ વચ્ચેની સીમાને ભૌતિક ઉંબરાથી ચિહ્નિત કરે છે: ઊંચું પગથિયું, કોતરેલું દ્વાર, અથવા ભોંયતળિયામાં ફેરફાર. ઘંટ આ ભૌતિક ઉંબરામાં એક ધ્વનિ-ઉંબરો ઉમેરે છે, જેથી ભક્ત માત્ર દરવાજામાંથી ચાલીને નહીં, પણ એ જ બિંદુએ જાણી જોઈને મૂકેલા ચોક્કસ નાદમાંથી પસાર થઈને પવિત્ર જગ્યામાં પ્રવેશે છે. આ ધ્વનિ-ચિહ્ન ભક્તના ધ્યાન સાથે એવી રીતે વહે છે જેવી રીતે પથ્થર કરી શકતો નથી, કારણ કે ભૌતિક ઉંબરો ઓળંગાઈ ગયા પછી પણ ગુંજારવ થોડી ક્ષણો સુધી ચેતનામાં પડઘાતો રહે છે, અને સીમાને ક્ષણભર તેની બહારની જગ્યામાં લંબાવે છે.