पवित्र मंदिर-घंटा

गर्भगृहात प्रवेश करण्यापूर्वी उपासक पितळी मंदिर-घंटा, म्हणजे घंटा, वाजवतो आणि त्याच वेळी आगम शास्त्रातील एक श्लोक म्हणतो: आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु राक्षसम्, घंटारवं करोम्यादौ देवताह्वानलाञ्छनम्. त्याचा अर्थ: देवांच्या आगमनासाठी आणि राक्षसांच्या निर्गमनासाठी, उपासनेच्या आरंभी मी घंटानाद करतो, जो दैवाच्या आवाहनाचे चिन्ह आहे. या श्लोकात एका नादात बांधलेले दोन स्वतंत्र हेतू आहेत. आगमार्थं दैवाच्या आगमनाला आवाहन करते, तर गमनार्थं अडथळे करणाऱ्या शक्तींच्या निर्गमनाला आवाहन करते. घंटेचा एकच ठोका एकाच वेळी निमंत्रण आणि निरोप दोन्ही ठरतो; उपासनेच्या उंबरठ्यावरच केलेले दैवी आवाहनाचे चिन्ह.

घंटेचा तीक्ष्ण नाद अव्यवस्थित मानसिक विचार क्षणार्धात थांबवतो; उपासकाने बाहेरून आणलेली कोणतीही चिंता कापून काढून लक्ष पूर्णपणे या गर्भगृहातील वर्तमानात आणतो. एकाग्र होण्याच्या तोंडी सूचनेसारखे नसून, जिच्याशी मन वाद घालू शकते किंवा जिला दुर्लक्षित करू शकते, अचानक मोठ्या आवाजाचा नाद त्याच्या स्वभावानेच विचारांत व्यत्यय आणतो. म्हणूनच घंटा केवळ शब्दांनी जाहीर न करता उंबरठ्यावरच वाजवली जाते.

घंटेचा घुमणारा नाद ठोका संपल्यानंतरही बराच वेळ हवेत रेंगाळत राहतो. हा नाद मेंदूच्या विश्लेषणात्मक डाव्या गोलार्धात आणि सर्जनशील उजव्या गोलार्धात ऐक्य निर्माण करतो, असे मानले जाते. सामान्य विचार एका प्रकारच्या लक्षाला दुसऱ्यापेक्षा झुकते माप देत असताना, घंटेचा सतत टिकणारा स्वर दोन्ही एकाच अखंड श्रवणक्षणात आणतो; ही परंपरा त्याकडे उपासनेसाठी आवश्यक असलेल्या संपूर्ण मनाच्या लक्षाची तयारी म्हणून पाहते.

घंटेच्या भौतिक रूपालाही भक्तिमय अर्थ आहे. घंटेचा देह देवी सरस्वतीचे प्रतीक मानला जातो, आणि आतील लोलक किंवा जीभ तिच्या वाणीचे प्रतिनिधित्व करते. घंटा धरण्याची मूठ, कोणत्या मंदिराच्या घंटेचे वर्णन होत आहे त्यानुसार, गरुड, हनुमान किंवा नंदी यांचे प्रतीक असते. या अर्थाने एखादी वस्तू केवळ आवाज करण्याचे साधन नसून, देवीच्या रूपात वाणी वसलेली आणि दैवी सेवेच्या वाहनाने वाहून नेलेली, एक संपूर्ण भक्तिमय मूर्तीच आहे.

मंदिरात प्रवेश करणारा उपासक सामान्यतः घंटेचा नाद डोळ्यांना अंधुक गर्भगृहाची सवय होण्याआधी किंवा देवतेच्या मूर्तीवर स्थिर होण्याआधीच ऐकतो; ही क्रमवारी योगायोगाने नाही. नाद दृष्टीपेक्षा अधिक वेगाने आणि अनैच्छिकपणे जाणिवेपर्यंत पोहोचतो, आणि डोळ्यांना भटकण्याची संधी मिळण्याआधीच विचलन भेदतो. देवता स्पष्ट दिसण्यापूर्वी, उंबरठ्यावरच घंटेचा ठोका ठेवून परंपरा खात्री करते की मन तयार होऊन येईल; केवळ देवतेचे दर्शन एखाद्या अजूनही विचलित उपासकाला स्थिर करेल अशी आशा केली जात नाही.

बहुतेक विधिवत वस्तू एक स्पष्ट कार्य बजावतात: दिवा प्रकाशासाठी, पाणी शुद्धीकरणासाठी, फुले अर्पणासाठी. घंटा असामान्य आहे, कारण ती एकाच ध्वनीत दोन परस्परविरोधी कार्ये करते: एका प्रकारच्या उपस्थितीला आमंत्रण देणे आणि दुसऱ्या प्रकारच्या उपस्थितीला हाकलणे. हे दुहेरी कार्य श्लोकाच्या स्वतःच्या दोन भागांशी जुळते, आगमार्थ आणि गमनार्थ, म्हणजे आवाहन व निरोप हे एकाच कृतीचे दोन अर्धे भाग म्हणून उच्चारले जातात; आणि घंटा एकाच हालचालीत जे साध्य करते ते करण्यासाठी वेगळ्या विधिवत हावभावाची गरज का नाही, हेही यातून स्पष्ट होते.

हाच श्लोक तत्त्वतः घंटेशिवायही केवळ उच्चारता येऊ शकला असता, कारण शब्दांतच आमंत्रण आणि निरोप दोन्ही नमूद आहेत. तरीही परंपरा धातूच्या नादाचा आग्रह धरते, कारण वाजवलेली घंटा हाताने काम संपवल्यानंतरही स्वतःहून टिकणारा स्वर निर्माण करते; उच्चारलेला अक्षर जे करू शकत नाही ते, आवाहन टिकवून ठेवते. उपासकाचा स्वर श्लोकाची सुरुवात व शेवट करतो, पण घंटेचा घुमारा पुढील शांततेतून हेतू पुढे नेतो, आणि एका उपासनेपासून दुसऱ्यापर्यंत मानवी स्वराने अन्यथा रिकामी राहिली असती ती दरी नेमकी भरतो.

अनेक मंदिरे साधारण जग आणि गर्भगृह यांच्या सीमेला भौतिक उंबरठ्याने चिन्हांकित करतात: उंचावलेली पायरी, कोरलेले दार, किंवा जमिनीतील बदल. घंटा या भौतिक उंबरठ्याला एक ध्वनिक उंबरठा जोडते, त्यामुळे उपासक केवळ दारातून चालत गेल्यानेच नव्हे, तर त्याच ठिकाणी जाणीवपूर्वक ठेवलेल्या एका विशिष्ट नादातून जाऊन पवित्र जागेत प्रवेश करतो. हा ध्वनिक खूण उपासकाच्या लक्षासोबत अशा प्रकारे प्रवास करते जी दगड करू शकत नाही; भौतिक उंबरठा ओलांडल्यानंतरही नाद काही क्षण जाणिवेत घुमत राहतो आणि सीमा पलीकडच्या जागेत थोडी विस्तारते.