चरणामृत आणि तीर्थ

संस्कृतात चरणामृत म्हणजे शब्दशः चरणकमळांचे अमृत; त्यात भगवंताच्या पवित्र चरणांसाठी चरण आणि अमर अमृतासाठी अमृत हे शब्द एकत्र येतात. या जलाला पादोदक, म्हणजे चरणांचे जल, असेही म्हणतात; पुराणांत हा शब्द अशा द्रवासाठी वापरला जातो जो भक्तांना अर्पण होण्यापूर्वी दैवी चरणांना स्पर्श करून आलेला असतो. वैदिक सूक्तांचे पठण होत असताना, त्यात पुरुष सूक्त आणि श्री सूक्त यांचा समावेश होतो, शुद्ध जल आणि पंचामृत अभिषिक्त पाषाण किंवा धातूच्या मूर्तीवरून वाहते तेव्हा ते द्रव सूक्ष्म आध्यात्मिक स्पंदने, त्याचे सान्निध्य, शोषून घेते; वेदीवरून निघाल्यावर ते साधे पाणी मानले जात नाही.

या श्रद्धेचा सर्वात स्पष्ट शास्त्रीय आधार गंगेच्या स्वतःच्या उगमकथेत आहे, जी भागवत पुराणाच्या स्कंध ५, अध्याय १७ मध्ये सांगितली आहे. बळी महाराजांच्या यज्ञात भगवान विष्णूंनी वामन रूप धारण करून विश्वाच्या आवरणाला भेदण्यासाठी आपला चरण पुढे केला, तेव्हा कारणार्णवाचे शुद्ध जल त्या छिद्रातून आत शिरले. भगवान ब्रह्मदेवांनी विष्णूंचा चरण धुतला आणि हे जल आपल्या कमंडलूत गोळा केले; तेच जल पुढे गंगा नदी म्हणून अवतरले. पृथ्वीवर पोहोचण्याआधीच भगवंताच्या चरणांना स्पर्श केलेले असल्यामुळे पुराणे गंगेला स्वतःलाच भगवत्पदी किंवा विष्णुपदी, म्हणजे “भगवंताच्या चरणांतून जन्मलेली”, म्हणतात. मंदिरात अर्पण होणारे प्रत्येक पुढील चरणामृत या त्याच विश्वीय घटनेची एक लहान, स्थानिक प्रतिध्वनी मानले जाते: भक्तापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी दैवाच्या स्पर्शाने पवित्र झालेले जल.

पुराणांत देवतेच्या चरणांनी पवित्र केलेल्या जलाचे वर्णन वारंवार केवळ प्रतीकात्मक कृती नव्हे, तर कृपेचा थेट मार्ग म्हणून केले आहे. स्कंद पुराण देवतेला स्पर्श केलेल्या जलाच्या पावित्र्याकडे पुन्हा पुन्हा वळते, त्याच्या शुद्धीकरण शक्तीची स्तुती करते आणि भक्तांनी त्याचे विधिवत अर्पण व सेवन करण्यास प्रोत्साहन देते. पद्म पुराण त्याहूनही पुढे जाऊन घोषित करते की चरणामृताचा एक थेंबही संचित पापे धुवून मोक्षाच्या मार्गाची दारे उघडू शकतो. ही शक्तिशाली विधाने आहेत, आणि परंपरा त्यांना इतक्या गांभीर्याने घेते की चरणामृत कधीही सहजपणे फेकून दिले जात नाही. त्याचे प्रमाण कितीही कमी असले तरी ते उरलेल्या विधिजलासारखे नव्हे, तर जिवंत कृपा म्हणून स्वीकारले जाते.

चरणामृत हे तीर्थ या मोठ्या हिंदू वर्गाचा भाग आहे; तीर्थ या शब्दाचा शब्दशः अर्थ घाट किंवा ओलांडण्याचे स्थान असा आहे, जिथे प्रवासी नदीच्या एका तीरावरून दुसऱ्या तीरावर जातो. विस्तारित अर्थाने तीर्थ म्हणजे कोणतेही पवित्र जल किंवा पवित्र स्थान, जे भक्ताला पापाच्या स्थितीतून शुद्धीकडे, आणि अखेरीस मुक्तीकडे ओलांडू देते. महाभारताचे स्वतःचे तीर्थयात्रा पर्व, जे वन पर्वात येते, उपखंडातील अशा सुमारे तीनशे पवित्र स्थळांची यादी देते; ज्यामुळे तीर्थयात्रा साध्या प्रवासाऐवजी संरचित आध्यात्मिक साधना बनते. या अर्थाने मंदिरातील चरणामृत आणि गंगेसारख्या मोठ्या नदीचे जल, दोन्ही एकाच मूलभूत वर्गाची उदाहरणे आहेत: दैवाकडे ओलांडण्याचे स्थान बनलेले जल, जे केवळ पाणी राहत नाही.

1. 1.शरीर स्थिती: वेदीसमोर ताठ पाठीने उभे राहा किंवा आदराने नमस्कार करा; पुजाऱ्याकडे लक्ष विचलित न होता पूर्ण लक्ष देऊन जा.
2. 2.उजव्या हाताची रचना: उजव्या तळव्याला उथळ वाटीसारखा आकार द्या, ज्याला गोकर्ण मुद्रा म्हणतात, गायीच्या कानासारखा आकार; डावा हात खालून आधार देईल.
3. 3.स्वीकारणे आणि सेवन: पवित्र अमृत आदराने प्राशन करा, सामान्यतः भगवंताचे स्मरण करत मोजक्या तीन घोटांत. ओले हात कधीही झटकू नका किंवा कपड्यांवर पुसू नका; उरलेला ओलावा डोळ्यांना, कपाळाला आणि मस्तकाच्या सहस्रार स्थानाला स्पर्श करून घ्या.

चरणामृत एक जिवंत प्रथा म्हणून टिकून आहे, कारण ते भक्त आणि देवता यांमधील अंतर चव आणि स्पर्शाइतक्या तात्काळ अनुभवात विरघळवते. मंत्र ऐकता येतो, मूर्ती पाहता येते; पण चरणामृत थेट शरीरात घेतले जाते, आणि म्हणूनच पुराणे त्याचा परिणाम मनाच्याही पलीकडे जाऊन खोल अडथळे विरघळवतो, असे वर्णन करतात. आधि-व्याधी, म्हणजे देहधारी आत्म्याच्या मानसिक व शारीरिक पीडा, ज्यांना साधी उपासना नेहमीच स्पर्श करू शकत नाही. या अर्थाने प्रत्येक पूजेच्या शेवटी दिले जाणारे पाण्याचे साधे पात्र हेच धर्मतत्त्व बाळगते जे गंगेच्या स्वतःच्या अवतरणात आहे: दैव एखाद्या वस्तूला स्पर्श करते तेव्हा ती वस्तू कायमची बदलते, आणि श्रद्धेने ती स्वीकारणाऱ्याचेही परिवर्तन करण्यास सक्षम होते.