गंगावतरण

गंगेच्या पृथ्वीवरील अवताराची कथा वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडात, सर्ग 38 ते 44 मध्ये सांगितली आहे; ऋषी विश्वामित्र बालक रामाला रघुवंशाची वंशावळ सांगताना ती कथन करतात. ही कथा नदीपासून सुरू होत नाही, तर एका राजाच्या अभिमानापासून सुरू होते; आणि तिच्या विषयापर्यंत ती तीन अयशस्वी पिढ्या उलगडल्यानंतरच पोहोचते.

राजा सगर एका समृद्ध राज्याचे शासक होते. त्यांची पहिली राणी केशिनी हिला एकच पुत्र, असमंजस, झाला; त्याच्या द्वारेच त्यांचा वंश पुढे चालणार होता. ऋषी और्व यांच्या वरदानाने त्यांची दुसरी राणी सुमती हिने त्याऐवजी एका भोपळ्याला जन्म दिला, ज्याला उघडल्यावर त्यात साठ हजार पुत्र निघाले — असामान्य संख्येचे हे वरदान पुढे काळाच्या ओघात आशीर्वादाइतकेच ओझेही ठरणार होते.

बलवान आणि गर्विष्ठ झालेले सर्व साठ हजार पुत्र आपल्या पित्याच्या भव्य अश्वमेध यज्ञात त्याच्यासोबत गेले. हा अश्वमेध यज्ञ म्हणजे अश्वाद्वारे राजा संपूर्ण पृथ्वीवर आपले सार्वभौमत्व घोषित करतो तो यज्ञ: अभिमंत्रित घोडा मुक्तपणे भटकण्यासाठी सोडला जात असे, आणि जो कोणी राजा त्याला पकडण्याचे धाडस करी, त्याला सगराला उत्तर द्यावे लागे. या यज्ञाच्या पूर्णत्वाने सगराची शक्ती आणखी वाढेल या भयाने इंद्राने घोडा चोरला आणि ध्यानमग्न ऋषी कपिलांच्या आश्रमाजवळ, अदृश्यपणे बांधून ठेवला. सगराच्या पुत्रांनी अखेर घोडा तेथे शोधून काढला, तेव्हा त्यांनी असा निष्कर्ष काढला की त्यांच्यासमोर मौन, निश्चल बसलेले ऋषीच चोर आहेत, आणि ते त्यांच्यावर चाल करून गेले. कपिल, आपल्या खोल समाधीतून विचलित होऊन, डोळे उघडले. त्यांच्या योगशक्तीच्या प्रचंड वेगाने सर्व साठ हजार पुत्र एका क्षणात भस्मसात झाले — त्यांचे आत्मे मुक्ती मिळवू शकले नाहीत, अशुद्ध राहिले आणि मृतांच्या योग्य संस्कारांपासून वंचित झाले.

सगराचा नातू अंशुमान याला ती राख आणि घडलेल्या घटनेचे सत्य सापडले. केवळ स्वर्गीय नदी गंगेचे अवतरणच आपल्या पूर्वजांना मुक्त करू शकते, हे त्याने ओळखले — तिचेच पाणी कपिलांच्या क्रोधाने निर्माण झालेली कलुषता शुद्ध करू शकत होते, आणि त्यांच्या अचानक, क्रोधपूर्ण मृत्यूने पूर्णपणे तोडलेल्या पुनर्जन्म आणि मुक्तीच्या चक्रात त्यांना पुन्हा स्थापित करू शकत होते. त्याला ती गंगा पृथ्वीवर आणता आली नाही. त्याचा पुत्र दिलीप यालाही ते शक्य झाले नाही; ज्याचे धर्मपरायण शासन रामायण आदराने आणि स्नेहाने स्मरते, परंतु ज्याची स्वतःची तपश्चर्या, कितीही प्रामाणिक असली तरी, या कार्याच्या मागणीपुढे अपुरी पडली. दिलीपाचा पुत्र भगीरथ अखेर या कार्यास समर्थ ठरला — कोणत्याही अधिक सामर्थ्याने किंवा उच्च जन्माने नव्हे, तर त्याच्या पूर्वजांना कोणालाही स्पर्श करता न आलेल्या सततच्या तपश्चर्येच्या खोलीमुळे.

भगीरथ गोकर्णला गेले आणि स्वतःला पूर्णपणे तपश्चर्येला वाहून घेतले: सहस्र वर्षे एका पायावर उभे राहून, काहीही अन्न न घेता, मन केवळ गंगेवर स्थिर ठेवून. ती अखेर आपल्या दिव्य रूपात त्यांच्यासमोर प्रकट झाली, तेव्हा तिने स्पष्टपणे आणि सत्य न लपवता इशारा दिला — स्वर्गातून तिच्या अवताराचा वेग इतका प्रचंड असेल की पृथ्वी तो सहन करू शकणार नाही, आणि तिच्या पतनाच्या आघाताने ती पूर्णपणे भंगेल. भगीरथांनी तेव्हा भगवान शिवांना शरण घेतली, त्या महान तपस्वी देवाला जे अशा शक्ती सामावू शकत होते ज्यांना इतर कोणतेही अस्तित्व सहन करू शकत नव्हते, आणि त्यांची प्रार्थना केली की त्यांनी नदीचा प्रपात आपल्या स्वतःच्या मस्तकावर धारण करावा, पृथ्वीला स्पर्श करण्यापूर्वीच तिचा वेग मोडावा. शिव सहमत झाले.

गंगा स्वर्गातून उडी घेताना, कोणतेही काही तिला रोखू शकणार नाही असा विश्वास असलेल्या नदीच्या पूर्ण गर्वाने ती खाली आली.

शिवांनी तिला आपल्या गुंतलेल्या जटांच्या अंतहीन वेटोळ्यांत केवळ पडू दिले; ती जटा त्यांच्या मस्तकावर पर्वतरांगेसारखी रचलेली होती. ती इतकी शांत, विचारपूर्वक केलेली स्थिरता होती की कथनात ती क्रिया म्हणून क्वचितच जाणवते. त्या केसांमध्ये हरवून, गंगा परंपरेने स्मरलेली कित्येक वर्षे भटकत राहिली; कितीही संतापली तरी मोकळ्या मैदानापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग तिला सापडेना. तिचा अहंकार पूर्णपणे एका अशा देवाने नम्र केला, ज्याला तिला थांबवण्यासाठी हलण्याचीही गरज पडली नव्हती. भगीरथांनी आपली प्रार्थना पुन्हा सुरू केल्यावर — आता तिच्या अवतारासाठी नव्हे, तर तिच्या मुक्तीसाठी विनवणी करत — तेव्हाच शिव नरमले. त्यांनी आपल्या एका जटेतून एक धार सोडली, जी गंगेने स्वर्गातून पहिल्यांदा उडी घेतली तेव्हा ती जितकी इच्छिली होती त्यापेक्षाही कोमल होती.

ती कोमल धार हिमालयावर उतरली. तेथून उत्तर भारताच्या मैदानांतून ती लांब प्रवासाला निघाली; भगीरथ स्वतः नदीच्या पुढे चालत त्या ठिकाणापर्यंत गेले, जिथे त्यांच्या पूर्वजांची राख अजूनही पडलेली होती.

गंगेचे पाणी अखेर सगराच्या साठ हजार पुत्रांच्या राखेला स्पर्श करताच, त्यांचे आत्मे शेवटी शुद्ध झाले. कपिलांच्या अग्नीने ज्या अशांत अवस्थेत त्यांना बांधून ठेवले होते तिच्यातून मुक्त होऊन, ते शांतपणे स्वर्गाकडे उठले. भगीरथांनी इतक्या मोठ्या मूल्यावर, तीन पिढ्यांच्या अपयशानंतर आणि स्वतःच्या सहस्र वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर आणलेली ती नदी समुद्राकडे वाहत राहिली. त्या दिवसापासून तिची गंगा म्हणून पूजा केली जाते — ती जिवंत देवी, जिचे पाणी पाप धुऊन टाकण्यास आणि आत्म्याला बंधनातून मुक्त करण्यास समर्थ मानले जाते. तिचे एक अत्यंत प्रचलित नाव, भागीरथी — “भगीरथाची” — त्या एकमेव राजाची स्मृती आजवर जपून ठेवते, ज्याच्या भक्तीने अखेर तिला पृथ्वीवर आणले.