ଗଙ୍ଗାବତରଣ

ପୃଥିବୀକୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣର କାହାଣୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡରେ, ସର୍ଗ 38 ରୁ 44 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ବାଳକ ରାମଙ୍କୁ ରଘୁବଂଶର ବଂଶାବଳୀ ବୁଝାଇବା ସମୟରେ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି କାହାଣୀ କୁହନ୍ତି। ଏହି କାହାଣୀ ନଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଜଣେ ରାଜାର ଅହଙ୍କାରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ନିଜ ମୂଳ ବିଷୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ତିନି ପିଢ଼ିର ବିଫଳତା ଭିତର ଦେଇ ଯାଏ।

ରାଜା ସଗର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ରାଣୀ କେଶିନୀଙ୍କର ଅସମଞ୍ଜ ନାମକ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କ ବଂଶ ଅଗ୍ରସର ହେବାର ଥିଲା। ଋଷି ଔର୍ବଙ୍କ ବରରେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ ସୁମତି ତାହା ବଦଳରେ ଏକ ଲାଉ ପ୍ରସବ କଲେ; ତାହା ଖୋଲିବାରୁ ତା’ ଭିତରୁ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁତ୍ର ବାହାରିଲେ — ଅସାଧାରଣ ସଂଖ୍ୟାର ସେ ବର କାଳକ୍ରମେ ଆଶୀର୍ବାଦ ପରି ବୋଝ ମଧ୍ୟ ହୋଇଯିବାର ଥିଲା।

ବଳବାନ ଓ ଗର୍ବିତ ହୋଇ ବଢ଼ିଥିବା ସେହି ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ମହାନ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ସାଥୀ ହେଲେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଉପରେ ନିଜର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି: ଏକ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବିଚରଣ କରିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଶାସକ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ସାହସ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ସଗରଙ୍କ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସଗରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଆହୁରି ବଢ଼ିବ ବୋଲି ଭୟ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୋରି କରି ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଋଷି କପିଳଙ୍କ ନିକଟରେ କାହାରି ନଜରରେ ନ ପଡ଼ିବା ପରି ବାନ୍ଧି ରଖିଲେ। ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶେଷରେ ଘୋଡ଼ାର ପାଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସାମନାରେ ନୀରବ, ଅଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ବସିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ହିଁ ଚୋର ଭାବି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରୁ ବିଚଳିତ ହୋଇ କପିଳ ଆଖି ଖୋଲିଲେ। ତାଙ୍କ ଯୋଗଶକ୍ତିର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଷାଠିଏ ହଜାର ଜଣ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲେ — ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିଲା ନାହିଁ, ଅଶୁଦ୍ଧ ରହିଗଲା ଏବଂ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉତ୍ତରକ୍ରିୟାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲା।

ସଗରଙ୍କ ନାତି ଅଂଶୁମାନ ସେହି ଭସ୍ମ ଏବଂ ଘଟିଥିବା ସତ୍ୟ ଜାଣିଲେ। ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣ ହିଁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିବ, ଏହା ସେ ବୁଝିଲେ — କପିଳଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଯାହା ଭସ୍ମ କରିଛି, ତାହାକୁ କେବଳ ତାଙ୍କ ଜଳ ହିଁ ଶୁଦ୍ଧ କରିପାରେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆକସ୍ମିକ, କ୍ରୋଧଭରା ମୃତ୍ୟୁରେ ଯେଉଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରୁ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ସେଥିରେ ପୁଣି ସ୍ଥାପନ କରିପାରେ। ଅଂଶୁମାନ ତାଙ୍କୁ ତଳକୁ ଆଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦିଳୀପ ମଧ୍ୟ ତାହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶାସନକୁ ରାମାୟଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସ୍ନେହ ସହିତ ସ୍ମରଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଯେତେ ଆନ୍ତରିକ ହେଉ ନା କାହିଁକି, ଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେତେ ଗଭୀରତା ଦାବି କରୁଥିଲା, ତାହା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନଥିଲା। ଦିଳୀପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗୀରଥ ଶେଷରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମର୍ଥ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲେ — ଅଧିକ ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ତପସ୍ୟାର ଗଭୀରତାରେ, ଯାହା ତାଙ୍କ କୌଣସି ପୂର୍ବପୁରୁଷ ଛୁଇଁ ପାରିନଥିଲେ।

ଭଗୀରଥ ଗୋକର୍ଣ୍ଣକୁ ଯାଇ ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତପସ୍ୟାରେ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ: ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇ, ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ ନ କରି, ମନକୁ କେବଳ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ଥିର କରି। ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେ କୌଣସି କୋମଳତା ନ ଦେଖାଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ସତର୍କ କଲେ — ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତାଙ୍କ ଅବତରଣର ବେଗ ଏତେ ପ୍ରବଳ ହେବ ଯେ ପୃଥିବୀ ତାହା ସହି ପାରିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତନର ଆଘାତରେ ହିଁ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବ। ତେବେ ଭଗୀରଥ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ସେହି ମହାନ ତପସ୍ୱୀ ଦେବତା ଯିଏ ଅନ୍ୟ କେହି ସହି ନ ପାରୁଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ଯେ ନଦୀର ପ୍ରପାତକୁ ସେ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାହାର ବେଗ ପ୍ରଶମିତ କରନ୍ତୁ। ଶିବ ସମ୍ମତ ହେଲେ।

ଏହି କାହାଣୀର ଦୁଇ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ — ଜଣେ ଅପାର ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟଜଣେ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପରିଚିତ ଦେବତା — ଏଭଳି ଏକ ସଂଘର୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ, ଯାହା ପୃଥିବୀ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସହି ପାରନ୍ତା ନାହିଁ।

ଗଙ୍ଗା ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଡେଇଁପଡ଼ିଲେ, ସେ ସେହି ନଦୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗର୍ବ ସହିତ ଓହ୍ଲାଇଲେ, ଯେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲା ଯେ ତାକୁ କିଛି ରୋକିପାରିବ ନାହିଁ।

ଶିବ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜଟାର ଅନନ୍ତ କୁଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଦେଲେ; ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ ପରି ଗଦା ହୋଇଥିବା ସେ ଜଟା। ତାହା ଏତେ ଶାନ୍ତ, ଇଚ୍ଛାକୃତ ସ୍ଥିରତା ଥିଲା ଯେ କାହାଣୀରେ ତାହା ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କମ୍ ଦେଖାଯାଏ। ସେହି କେଶ ଭିତରେ ହଜିଯାଇ ଗଙ୍ଗା ପରମ୍ପରା ମନେ ରଖୁଥିବା ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଲିଲେ; ଯେତେ ଚାହିଁ ରାଗିଲେ ବି ଖୋଲା ଭୂମିକୁ ଯିବା ବାଟ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗତି କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ହେଲା ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ଅହଙ୍କାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନତ ହେଲା। ଭଗୀରଥ ଯେତେବେଳେ ନିଜର ପ୍ରାର୍ଥନା ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏଥର ତାଙ୍କ ଅବତରଣ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବିନତି କରି, ସେତେବେଳେ ଶିବ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜର ଗୋଟିଏ ଜଟାରୁ ଏକ ଧାରା ଛାଡ଼ିଲେ; ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପ୍ରଥମ ଥର ଡେଇଁପଡ଼ିବା ସମୟରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ତାଠାରୁ ତାହା ଅନେକ କୋମଳ ଥିଲା।

ସେହି କୋମଳ ଧାରା ହିମାଳୟରେ ଓହ୍ଲାଇଲା। ସେଠାରୁ ଉତ୍ତର ଭାରତର ସମତଳ ଦେଇ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଭଗୀରଥ ନିଜେ ନଦୀର ଆଗରେ ଚାଲିଲେ, ସେହି ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଭସ୍ମ ତଥାପି ପଡ଼ିରହିଥିଲା।

ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଜଳ ଯେତେବେଳେ ଶେଷରେ ସଗରଙ୍କ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁତ୍ରଙ୍କ ଭସ୍ମ ଛୁଇଁଲା, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା ଶେଷରେ ପବିତ୍ର ହେଲା। କପିଳଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଯେଉଁ ଅଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲା, ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲେ। ତିନି ପିଢ଼ିର ବିଫଳତା ଏବଂ ଭଗୀରଥଙ୍କ ନିଜର ହଜାର ବର୍ଷର ତପସ୍ୟା ପରେ, ଏତେ ବଡ଼ ମୂଲ୍ୟରେ ଆଣାଯାଇଥିବା ସେ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଚାଲିଲା। ସେଦିନଠାରୁ ତାହାକୁ ଗଙ୍ଗା ଭାବେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବନ୍ତ ଦେବୀ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଛି, ଯାଙ୍କ ଜଳ ପାପ ଧୋଇ ଆତ୍ମାକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ନାମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଭାଗୀରଥୀ — “ଭଗୀରଥଙ୍କର” — ଯେଉଁ ଏକମାତ୍ର ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଣିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିର ସ୍ମୃତି ଆଜି ବି ସଂରକ୍ଷଣ କରେ।