କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା
ଅର୍ଥ, ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପରମ୍ପରା
କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହିନ୍ଦୁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପବିତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଯାହା ଦେବ ଦୀପାବଳୀ, ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଗୁରୁ ନାନକ ଜୟନ୍ତୀ ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ସମାପ୍ତି ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ, ନଦୀ ସ୍ନାନ ଓ ଦୀପ ଅର୍ପଣ ସହିତ।
କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚାନ୍ଦ୍ର ପଞ୍ଜିକାର ଅନ୍ୟତମ ସବୁଠାରୁ ଶୁଭ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଯାହା ହିନ୍ଦୁ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ, ଅକ୍ଟୋବର ଓ ନଭେମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼େ। ଏହା ଦିବ୍ୟ ବିଜୟ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରକାଶ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ଦିନ ଭାବେ ଏକାଧିକ ପରମ୍ପରାରେ ସମ୍ମାନିତ, ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ଠିକ୍ ସେହି ରାତିରେ ହିନ୍ଦୁ, ଶିଖ, ଜୈନ ଓ ବୌଦ୍ଧ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରୁ ପାଳନ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ।
ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
- 1.ଦେବ ଦୀପାବଳୀ ଓ ତ୍ରିପୁରା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ: ଶିବ ପୁରାଣର ରୁଦ୍ର ସଂହିତା, ଏହାର ଯୁଦ୍ଧ ଖଣ୍ଡ, ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦ରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଭଗବାନ ଶିବ ଏହି ଦିନ ଦାନବ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ସେ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ବା ତ୍ରିପୁରାରି ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ। ଶିବ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ରଥ, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ନିଜ ଧନୁ ଓ ସର୍ପ ବାସୁକିକୁ ନିଜ ଧନୁଶର ଗୁଣ କରି, ଦାନବର ତିନି ଚଳନଶୀଳ ନଗରୀ ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ର ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭସ୍ମ କରିଥିଲେ। ଧର୍ମର ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ଏହି ବିଜୟ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଓହ୍ଲାଇ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏହାର କୂଳରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୀପ ଜାଳିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଏହି ରାତିକୁ ଏହାର ଅନ୍ୟ ନାମ, ଦେବ ଦୀପାବଳୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୀପାବଳୀ ଦେଇଛି।
- 2.ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର, ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ: ଭାଗବତ ପୁରାଣର ଅଷ୍ଟମ ସ୍କନ୍ଧ, ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଅବତାର, ଦିବ୍ୟ ମତ୍ସ୍ୟ, ଭକ୍ତ ରାଜା ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ସତର୍କ କରିଥିଲେ ଯେ ତିନି ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଜଳମଗ୍ନ ହେବ। ବିଷ୍ଣୁ ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ ସପ୍ତର୍ଷି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ବୀଜ ଓ ଔଷଧି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରଜାତିକୁ ଏକ ନୌକାରେ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ସେହି ନୌକାକୁ ପ୍ରଳୟ ଜଳ ଦେଇ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଟାଣିନେଲା। ନିଦ୍ରିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରୁ ଦାନବ ହୟଗ୍ରୀବ ବେଦ ଚୋରି କରିଥିଲା, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେ ବେଦ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରାଗଲା। ଅନେକ ପରମ୍ପରା ଏହି ଉଦ୍ଧାରକୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ରାତ୍ରି ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ସଂରକ୍ଷଣ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
- 3.ଗୁରୁ ନାନକ ଜୟନ୍ତୀ, ଶିଖ ଧର୍ମ: ଶିଖ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଏହି ପବିତ୍ର ଦିନ ଗୁରୁପର୍ବ ଅର୍ଥାତ୍ ଶିଖ ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଶ୍ରୀ ଗୁରୁ ନାନକ ଦେବ ଜୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ବାର୍ଷିକୀକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ଯାହା ଅଖଣ୍ଡ ପାଠ, ଗୁରବାଣୀ କୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଧର୍ମ ବା ପୃଷ୍ଠଭୂମି ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ଲଙ୍ଗର ସହିତ ପାଳିତ ହୁଏ।
- 4.ଜୈନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଜୈନ ଧର୍ମ: ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ସମାପ୍ତି ଚିହ୍ନିତ କରେ, ସେହି ଚାରି ମାସର ବର୍ଷା ପ୍ରତିବନ୍ଧ ଯେଉଁ ସମୟରେ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନେ ଭ୍ରମଣ ନ କରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ତୀବ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରନ୍ତି। ଭକ୍ତମାନେ ପାଳିତାଣା ନିକଟ ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ପର୍ବତକୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ବର୍ଷା ମାସ ପାଇଁ ଅଟକି ରହିଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭ୍ରମଣ ପୁନରାରମ୍ଭ କରି, ଏବଂ ଅନେକ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନକୁ ବର୍ଷର ନିଜ ପ୍ରଥମ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବାଛନ୍ତି।
- 5.ବୌଦ୍ଧ ସଂଯୋଗ: ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦିନକୁ ଇଲ ପୋୟା କୁହାଯାଏ, ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଚାର ପ୍ରୟାସର ସମାପ୍ତି ସ୍ମରଣ କରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଧର୍ମ ପ୍ରସାର କରିବା ପାଇଁ ଷାଠିଏ ଜଣ ଅର୍ହତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ପଠାଇଥିଲେ। ଏହା ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ସୋନା ଓ ଉତ୍ତରଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂମି, ଅର୍ଥାତ୍ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ପୌରାଣିକ "ସୁନାର ଦେଶ"ରେ ଆଗମନକୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ କରେ।
ପବିତ୍ର ପାଳନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ
- •ସ୍ନାନ, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ: ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ବା ଗୋଦାବରୀ ଭଳି ପବିତ୍ର ନଦୀରେ ଡୁବକି ଦେବା ଅପାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ଆଣେ ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଧୋଇ ଦିଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
- •ଦୀପଦାନ, ଦୀପ ଅର୍ପଣ: ମନ୍ଦିର, ନଦୀ କୂଳ ଓ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପିପଳ ବୃକ୍ଷ, କିମ୍ବା ତୁଳସୀ ଗଛ (ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ) ତଳେ ତେଲ ବା ଘିଅ ଦୀପ ଜାଳିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୀପଶିଖା ସେହି ଆଲୋକର ପ୍ରତୀକ ହୁଏ ଯାହା ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରେ।
- •ସତ୍ୟନାରାୟଣ କଥା ଓ ବ୍ରତ: ଦିନ ବେଳେ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପୂଜା ଓ ଉପବାସ ପାଳନ କରିବା, ଏବଂ ଶାନ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ପାଇଁ ଭଗବାନ ସତ୍ୟନାରାୟଣଙ୍କ କଥା ପାଠ କରିବା।
- •ତୁଳସୀ ବିବାହ ଓ ଦାନ: ବହୁ ପରିବାରରେ ଏହି ସମୟରେ ତୁଳସୀ ଗଛର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ବିଧିବଦ୍ଧ ବିବାହ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ନିଜେ ଅଭାବଗ୍ରସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦୀପ ଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଦିନ ଭାବେ ବିବେଚିତ।
ଏକ ରାତି, ଆଲୋକକୁ ଅନେକ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ
ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ବିଷୟ କୌଣସି ଏକ ଦେବତା ବା ଏକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସାଧାରଣ ଚିହ୍ନ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମ୍ପରା ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରେ ଯେତେବେଳେ ଯାହା ବିପଦରେ ଥିଲା, ତାହା ଦାନବର ତିନି ନଗରୀ ହେଉ, ବେଦ ନିଜେ ହେଉ, ପ୍ରଥମ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ହେଉ, କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାମୟ ସଂଯମର ସମୟ ହେଉ, ଶେଷରେ ସମାଧାନ ହୁଏ ଏବଂ ସେଥିକୁ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ ଦୀପ ଜାଳାଯାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଅନେକ ନାମ, ତ୍ରିପୁରାରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଦେବ ଦୀପାବଳୀ, ଗୁରୁପର୍ବ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟର ସମାପ୍ତି ଓ ଇଲ ପୋୟା, ତେଣୁ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର କେବଳ ଏକ ସଂଯୋଗ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଉଥିବା ଧାରା: ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ସମାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବାରମ୍ବାର ସେହି ରାତି ହୋଇଛି ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ଧକାର, ଯେଉଁ ରୂପରେ ବି ଥାଉ, ଆଲୋକ ପାଖରେ ନତମସ୍ତକ ହୋଇଛି।
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ଦେବ ଦୀପାବଳି ଓ ତ୍ରିପୁରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା
ଏହି ଦିନକୁ “ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୀପାବଳି” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଭଗବାନ ଶିବ ତ୍ରିପୁରାସୁର ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ଦେବତାମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦୀପ ଜଳାଇଥିଲେ। ଏହି ବିଜୟ ସ୍ମରଣରେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ତ୍ରିପୁରୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ।
ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରର ଆରମ୍ଭ
ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ପବିତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅବତାର — ମତ୍ସ୍ୟ (ଦିବ୍ୟ ମାଛ) ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଳୟ ଜଳରୁ ବେଦ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇଥିଲେ।
ଶିଖ ଓ ଜୈନଙ୍କ ପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଶିଖ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଏହି ଦିନ ଗୁରୁ ନାନକ ଦେବଙ୍କ ଜୟନ୍ତୀ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଖଣ୍ଡ ପାଠ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଲଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ। ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ଏହା ଚାଉର୍ମାସ (ବର୍ଷା ଋତୁର ଚାରି ମାସିଆ ବ୍ରତ) ସମାପ୍ତିର ଦିନ, ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ପାଲିତାନାର ଶତ୍ରୁଞ୍ଜୟ ପାହାଡ଼କୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ ସମ୍ପର୍କ
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ, ବିଶେଷକରି ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ, ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ “ଇଲ ପୋୟା” କୁହାଯାଏ। ଏହା ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଧର୍ମପ୍ରଚାର ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତି ଓ ୬୦ ଜଣ ଅର୍ହତଙ୍କୁ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ପଠାଇବାର ଘଟଣାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ।
ପବିତ୍ର ବିଧି: ସ୍ନାନ, ଦୀପଦାନ ଓ ବ୍ରତ
ଏହି ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ପବିତ୍ର ନଦୀରେ ବୁଡ଼ ପକାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ମନେ କରାଯାଏ। ମନ୍ଦିର, ନଦୀକୂଳ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛମୂଳେ ଘିଅ/ତେଲ ଦୀପ ଜଳାଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ। ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସତ୍ୟନାରାୟଣ ପୂଜା ଓ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ।
Shiva
ହିନ୍ଦୁ dharm ରୁ ଅଧିକ
ସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ