कार्तिकपूर्णिमा
अर्थः, महात्म्यम्, प पवित्रविधानञ्च
कार्तिकपूर्णिमा हिन्दूमासस्य कार्तिकस्य पवित्रपूर्णिमाथितिः अस्ति। देवदीपावली, त्रिपुरापूर्णिमा, गुरुनानकजयन्ती, चातुर्माससमाप्तिश्च अत्र समाचर्यन्ते, यत् नदीस्नानम्, दीपदानम्, आध्यात्मिकप्रकाशश्च सर्वेषां भक्तानाम् एकतां साधयति।
कार्तिकपूर्णिमा चान्द्रपञ्चाङ्गस्य अतिशुभा पूर्णिमातिथिः अस्ति, या कार्तिकमासस्य (अक्टूबर-नवम्बर) शुक्लपक्षे पतति। एषा दिव्या विजयस्य, आध्यात्मिकप्रकाशस्य, पवित्रतायाः च दिवसेषु बहुषु परम्परासु पूज्यते।
परम्परासु आध्यात्मिकं महात्म्यम्
१. देवदीपावली एवं त्रिपुरापूर्णिमा (हिन्दूधर्मः): हिन्दूपरम्परानुसारम् भगवान् शिवः अस्मिन् दिने त्रिपुरासुरं नाम राक्षसं वधे स्म, यतः सः 'त्रिपुरारिः' इति नाम प्राप्तवान्। अन्धकारस्य उपरि धर्मस्य विजयम् एतम् उत्सवं कर्तुम् देवाः पृथिव्यां गङ्गायां स्नातुं दीपप्रज्वलनार्थं च आगच्छन्ति, यत् 'देवदीपावली' इति कथ्यते।
२. मत्स्यावतारे: एतदपि विश्वस्यते यत् भगवान् विष्णुः कार्तिकीपूर्णिमायां स्वस्य प्रथमावतारे मत्स्यरूपेण प्रकटीभूय दिव्यज्ञानम् (वेदान्) ब्रह्माण्डप्रलयात् संरक्षितवान्।
३. गुरुनानकजयन्ती (सिखधर्मः): सिखसमुदायस्य कृते एषा पवित्रतिथिः 'गुरुपर्व' इति रूपेण मान्यते - सिखधर्मस्य संस्थापकस्य श्रीगुरुनानकदेवज्याः जन्मजयन्ती, या अखण्डपाठेने, गुरूबानीकीर्तनेन, लङ्गरेण च आचर्यते।
४. जैनतीर्थयात्रा (जैनधर्मः): जैनजनानाम् कृते, कार्तिकपूर्णिमा चातुर्मासस्य (चतुरमासीयवर्षावासस्य) समाप्तिं सूचयति। भक्ताः संयमस्य मासानां अनन्तरं पालितानायां शत्रुञ्जयपर्वतेषु पवित्रतीर्थयात्रां कुर्वन्ति।
५. बौद्धसम्बन्धः (बौद्धधर्मः): बौद्धपरम्परासु, विशेषतः श्रीलङ्कायाम् (इल् पोया), एषा पूर्णिमा बुद्धस्य प्रथमप्रचारयात्रायाः पूर्णताम् षष्टिअर्हतानां धर्मप्रसारार्थं प्रेषणं च स्मारयति।
पवित्रविधानानि आचारणाञ्च
- •स्नानम् (पवित्रस्नानम्): सूर्योदये गङ्गा, यमुना, गोदावरी इत्यादीषु पवित्रनदीषु मज्जनं कृत्वा अपरिमितं पुण्यं प्राप्यते पापाः च नश्यन्ति इति विश्वासः अस्ति।
- •दीपदानम् (दीपानां समर्पणम्): मन्दिरेषु, नदीतटेषु, पिप्पलतुलसीवृक्षाणां मूले च तैलगृतदीपानां प्रज्वलनं कृत्वा आध्यात्मिकप्रकाशः प्रज्वाल्यते।
- •सत्यनारायणकथा व्रतञ्च: शान्तिम्, समृद्धिम्, सत्यं च प्राप्तुं दिवा सत्यनारायणपूजा उपवासश्च क्रियते।
ज्ञातव्य-विशेषः
त्रिपुरासुरवधः
भगवान् शिवः कार्तिकपूर्णिमायां त्रिपुरासुरं राक्षसं अवधीत्, यतः सः 'त्रिपुरारिः' इति प्रसिद्धः। अस्मिन् दिने देवाः गङ्गायां स्नातुं दीपप्रज्वलनार्थं च आगच्छन्ति, यत् 'देवदीपावली' इति कथ्यते।
मत्स्यावतारः
भगवान् विष्णुः कार्तिकीपूर्णिमायां प्रथमावतारे मत्स्यरूपेण प्रकटीभूय वेदान् ब्रह्माण्डप्रलयात् संरक्षितवान्। एषः अवतारः ज्ञानस्य रक्षणस्य प्रतीकत्वेन पूज्यते।
गुरुपर्व
सिखसमुदायस्य कृते एषा तिथिः श्रीगुरुनानकदेवज्याः जन्मजयन्तीरूपेण पूज्यते। अत्र अखण्डपाठः, गुरूबानीकीर्तनं, लङ्गरं च आचर्यन्ते।
चातुर्माससमाप्तिः
जैनपरम्परायां कार्तिकपूर्णिमा चातुर्मासस्य समाप्तिं सूचयति। भक्ताः शत्रुञ्जयपर्वतेषु पवित्रतीर्थयात्रां कुर्वन्ति।
बौद्धपरम्परा
श्रीलङ्कायाम् एषा पूर्णिमा 'इल् पोया' इति कथ्यते, या बुद्धस्य प्रथमप्रचारयात्रायाः पूर्णतां षष्टिअर्हतानां प्रेषणं च स्मारयति।
पवित्रविधानानि
सूर्योदये पवित्रनदीषु स्नानं, दीपदानं, सत्यनारायणव्रतं च एतस्मिन् दिने क्रियते। एतेषां कर्मणां द्वारा पापनाशः, शान्तिः, समृद्धिश्च प्राप्यते।
Shiva
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता