ଚରଣାମୃତ ଓ ତୀର୍ଥ

ସଂସ୍କୃତରେ ଚରଣାମୃତ ଶବ୍ଦର ଅକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ-କମଳର ଅମୃତ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରଣ ଅର୍ଥାତ୍ ଚରଣ ଏବଂ ଅମର ଅମୃତ ଅର୍ଥାତ୍ ଅମୃତ ମିଶିଛି। ଏହି ଜଳକୁ ପାଦୋଦକ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚରଣ-ଜଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁ ନାମ ପୁରାଣରେ ସେହି ତରଳ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଯାହା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦିବ୍ୟଙ୍କ ଚରଣକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ବୈଦିକ ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଓ ଶ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଗାନ କରାଯାଉଥିବା ସମୟରେ ପବିତ୍ର ପଥର କିମ୍ବା ଧାତୁ ବିଗ୍ରହ ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ତରଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କମ୍ପନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ବେଦି ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଆଉ ସାଧାରଣ ଜଳ ଭାବେ ବିବେଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଏହି ବିଶ୍ୱାସର ସବୁଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତି କାହାଣୀ, ଯାହା ଭାଗବତ ପୁରାଣ, ସ୍କନ୍ଧ ୫, ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବଳି ମହାରାଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆବରଣ ଭେଦ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ପାଦ ବିସ୍ତାର କଲେ, ସେହି ଛିଦ୍ର ଦେଇ କାରଣ ସମୁଦ୍ରର ପବିତ୍ର ଜଳ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ ଏହି ଜଳକୁ ନିଜ କମଣ୍ଡଳୁରେ ସଂଗ୍ରହ କଲେ, ଏବଂ ସେହି ଜଳ ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ରୂପେ ଅବତରଣ କଲା। ପୃଥିବୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବାରୁ ପୁରାଣମାନେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଭଗବତ୍‌ପଦୀ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁପଦୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣରୁ ଜନ୍ମିତ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚରଣାମୃତ ଏହି ସମାନ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଘଟଣାର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ: ଭକ୍ତ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ ଦିବ୍ୟଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଜଳ।

ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ, ଦିବ୍ୟଙ୍କ ଚରଣରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଜଳକୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗି ନ ଭାବେ, ବରଂ କୃପାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ବାରମ୍ବାର ସେହି ଜଳର ପବିତ୍ରତା ଉପରେ ଫେରେ ଯାହା ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଛି, ଏହାର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଶଂସା କରେ ଏବଂ ଏହାର ରୀତିଗତ ଅର୍ପଣ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାନ ଉଭୟକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ। ପଦ୍ମ ପୁରାଣ ଆହୁରି ଆଗକୁ ଯାଇ ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ଚରଣାମୃତର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଧୋଇ ଦେଇ ମୁକ୍ତି ପଥ ଖୋଲିପାରେ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାବି, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏତେ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ନେଇଥାଏ ଯେ ଚରଣାମୃତ କେବେ ହାଲୁକା ଭାବେ ଫୋପାଡ଼ା ଯାଏ ନାହିଁ। ପରିମାଣ ଯେତେ ସାନ ହେଉ, ଏହା ଜୀବନ୍ତ କୃପା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ ରୀତି ଜଳ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଚରଣାମୃତ ତୀର୍ଥ ନାମକ ବୃହତ୍ତର ହିନ୍ଦୁ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦର ଅକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ଏକ ଘାଟ ବା ପାର ହେବାର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାତ୍ରୀ ନଦୀର ଏକ କୂଳରୁ ଅନ୍ୟ କୂଳକୁ ଯାଏ। ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥ ଏପରି କୌଣସି ପବିତ୍ର ଜଳ ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ବୁଝାଇଲା ଯାହା ଭକ୍ତକୁ ପାପର ଅବସ୍ଥାରୁ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଦିଗରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ଦିଗରେ ପାର କରାଏ। ମହାଭାରତର ବନ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ନିଜସ୍ୱ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା ପର୍ବ ଉପମହାଦେଶ ଜୁଡ଼ି ପ୍ରାୟ ତିନି ଶହ ଏପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ତାଲିକା ଦିଏ, ଯାହା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ କେବଳ ଭ୍ରମଣ ନ ରଖି ଏକ ସଂରଚିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସରେ ପରିଣତ କରେ। ମନ୍ଦିର ଚରଣାମୃତ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଭଳି ମହାନ ନଦୀର ଜଳ ଉଭୟ ଏହି ଅର୍ଥରେ ସମାନ ମୂଳ ଶ୍ରେଣୀର ଉଦାହରଣ: ସେହି ଜଳ ଯାହା କେବଳ ଜଳ ନ ରହି ଦିବ୍ୟ ଦିଗରେ ପାର ହେବାର ବିନ୍ଦୁ ହୋଇଯାଇଛି।

1. 1.ଶରୀର ମୁଦ୍ରା: ସିଧା ମେରୁଦଣ୍ଡ ସହିତ ବେଦି ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତୁ କିମ୍ବା ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ମସ୍ତକ ନତ କରନ୍ତୁ, ପୁରୋହିତଙ୍କ ପାଖକୁ ବିକ୍ଷେପ ନ ରଖି ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଯାଆନ୍ତୁ।
2. 2.ଡାହାଣ ହାତର ଗଠନ: ଡାହାଣ ହାତକୁ ଏକ ଅଗଭୀର ପାତ୍ର ଆକୃତିରେ ରଖନ୍ତୁ, ଯାହାକୁ ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ, ଗାଈ କାନ ଆକୃତି, ଏବଂ ବାମ ହାତ ତଳୁ ସହାୟତା ଦିଅନ୍ତୁ।
3. 3.ଗ୍ରହଣ ଓ ପାନ: ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପବିତ୍ର ଅମୃତ ଆଚମନ କରନ୍ତୁ, ସାଧାରଣତଃ ତିନି ମାପିତ ଚୁମୁକରେ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ ନୀରବରେ। ଓଦା ହାତ କେବେ ଝାଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ କିମ୍ବା ପୋଷାକରେ ପୋଛନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବରଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଆର୍ଦ୍ରତାକୁ ଚକ୍ଷୁ, ଲଲାଟ ଏବଂ ମସ୍ତକର ଶିଖର, ଅର୍ଥାତ୍ ସହସ୍ରାର ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତୁ।

ଚରଣାମୃତ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ଟିକି ରହିଛି, କାରଣ ଏହା ଭକ୍ତ ଓ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତାକୁ ସ୍ୱାଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ପରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିଛିରେ ଲୀନ କରିଦିଏ। ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣାଯାଇପାରେ, ପ୍ରତିମା ଦେଖାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଚରଣାମୃତ ଶରୀର ଭିତରକୁ ନିଆଯାଏ, ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ପୁରାଣମାନେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ମନ ପାର ହୋଇ ଗଭୀରତର ବାଧା ଦୂର କରେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଆଧି-ବ୍ୟାଧି, ଅର୍ଥାତ୍ ସଶରୀର ଆତ୍ମାର ମାନସିକ ଓ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଯାହାକୁ ସାଧାରଣ ଉପାସନା ସବୁବେଳେ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂଜାର ଶେଷରେ ଅର୍ପିତ ସାନ ଜଳ ପାତ୍ର ସେହି ସମାନ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରେ ଯାହା ଗଙ୍ଗାର ନିଜ ଅବତରଣରେ ଅଛି: ଦିବ୍ୟ କିଛିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ, ସେ ବସ୍ତୁ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ବଦଳି ଯାଏ, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏ।