ચરણામૃત અને તીર્થ

સંસ્કૃતમાં ચરણામૃત શાબ્દિક રીતે કમળ સમાન ચરણોનું અમૃત છે, જેમાં ચરણ, એટલે કે ભગવાનના પવિત્ર ચરણ, અને અમૃત, એટલે કે અમર અમૃત, જોડાયેલાં છે. આ જળને પાદોદક, એટલે કે ચરણ-જળ પણ કહેવામાં આવે છે, એ નામ પુરાણોમાં એવા પ્રવાહી માટે વપરાય છે જે ભક્તોને અર્પણ થતાં પહેલાં દિવ્યનાં ચરણને સ્પર્શ્યું હોય. જ્યારે શુદ્ધ જળ અને પંચામૃત અભિષિક્ત પથ્થર કે ધાતુની મૂર્તિ પર વહે છે અને પુરુષ સૂક્ત તથા શ્રી સૂક્ત સહિતનાં વૈદિક સૂક્તોનું પઠન થાય છે, ત્યારે તે પ્રવાહી સૂક્ષ્મ આધ્યાત્મિક સ્પંદનો, એટલે કે તેની સન્નિધ્ય, ગ્રહણ કરે છે, અને વેદીમાંથી બહાર આવ્યા પછી તે હવે સામાન્ય જળ ગણાતું નથી.

આ માન્યતાનો સૌથી સ્પષ્ટ શાસ્ત્રીય આધાર ગંગાની પોતાની ઉત્પત્તિની કથામાં છે, જે ભાગવત પુરાણ, સ્કંધ 5, અધ્યાય 17માં વર્ણવાઈ છે. જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ વામન રૂપે બલિ મહારાજના યજ્ઞમાં બ્રહ્માંડના આવરણને ભેદવા માટે પોતાનો પગ લંબાવ્યો, ત્યારે તે છિદ્રમાંથી કારણ સમુદ્રનું શુદ્ધ જળ પ્રવેશ્યું. બ્રહ્માએ વિષ્ણુનો પગ ધોયો અને આ જળ પોતાના કમંડલુમાં એકત્ર કર્યું, અને એ જ જળ ગંગા નદી તરીકે ઊતર્યું. પૃથ્વી પર પહોંચતાં પહેલાં તે ભગવાનના ચરણને સ્પર્શ્યું હોવાથી, પુરાણો ગંગાને પોતાને ભગવત્પદી અથવા વિષ્ણુપદી, એટલે કે “ભગવાનના ચરણમાંથી જન્મેલી” કહે છે. મંદિરમાં અર્પાતું દરેક પછીનું ચરણામૃત આ જ બ્રહ્માંડીય ઘટનાનો નાનો, સ્થાનિક પડઘો ગણાય છે: દિવ્યના સ્પર્શથી પવિત્ર બનેલું જળ, ભક્ત સુધી પહોંચતાં પહેલાં.

પુરાણોમાં દિવ્યનાં ચરણમાંથી પવિત્ર બનેલા જળને વારંવાર કૃપાનું સીધું માધ્યમ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, માત્ર પ્રતીકાત્મક હાવભાવ તરીકે નહીં. સ્કંદ પુરાણ એ જળની પવિત્રતાનું વારંવાર વર્ણન કરે છે જેણે દેવતાને સ્પર્શ કર્યો હોય, તેની શુદ્ધિકરણ શક્તિની પ્રશંસા કરે છે, અને તેના વિધિપૂર્વક અર્પણ તથા ભક્તો દ્વારા તેના સેવનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. પદ્મ પુરાણ તો વધુ આગળ જઈને જાહેર કરે છે કે ચરણામૃતનું એક જ ટીપું પણ સંચિત પાપ ધોઈ શકે છે અને મુક્તિના માર્ગને ખોલી શકે છે. આ મજબૂત દાવાઓ છે, અને પરંપરા તેમને એટલી ગંભીરતાથી લે છે કે ચરણામૃતને ક્યારેય સહેલાઈથી ફેંકી દેવામાં આવતું નથી. તે તેની માત્રા ગમે તેટલી ઓછી હોય તો પણ, બાકી રહેલા વિધિ-જળ તરીકે નહીં, પણ જીવંત કૃપા તરીકે ગ્રહણ થાય છે.

ચરણામૃત હિંદુ ધર્મની મોટી શ્રેણી તીર્થની અંદર આવે છે. આ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ છે ઘાટ કે ઓળંગવાનું સ્થળ, એટલે કે એ બિંદુ જ્યાં પ્રવાસી નદીના એક કાંઠાથી બીજા કાંઠે જાય છે. વિસ્તારથી, તીર્થ એટલે કોઈ પણ પવિત્ર જળ કે પવિત્ર સ્થાન, જે ભક્તને પાપની અવસ્થાથી શુદ્ધિ તરફ, અને અંતે મુક્તિ તરફ ઓળંગવા દે છે. મહાભારતનું પોતાનું તીર્થયાત્રા પર્વ, જે વન પર્વની અંદર આવે છે, ઉપખંડમાં એવાં લગભગ ત્રણસો પવિત્ર સ્થળોની યાદી આપે છે, અને તીર્થયાત્રાને સાદી મુસાફરીને બદલે એક વ્યવસ્થિત આધ્યાત્મિક સાધના બનાવે છે. આ અર્થમાં મંદિરનું ચરણામૃત અને ગંગા જેવી મહાન નદીનું જળ બંને એક જ મૂળભૂત શ્રેણીનાં ઉદાહરણો છે: એવું જળ જે માત્ર જળ રહેવાને બદલે દિવ્ય તરફ ઓળંગવાનું સ્થળ બની ગયું છે.

1. 1.શરીરની મુદ્રા: વેદી સમક્ષ ટટ્ટાર કરોડરજ્જુ સાથે ઊભા રહો અથવા આદરપૂર્વક નમો, અને વિક્ષેપ વિના પૂર્ણ ધ્યાન સાથે પૂજારી પાસે જાઓ.
2. 2.જમણા હાથની રચના: જમણી હથેળીને છીછરા પ્યાલાના આકારમાં ગોઠવો, જેને ગોકર્ણ મુદ્રા, એટલે કે ગાયના કાન જેવો આકાર કહે છે, અને ડાબો હાથ નીચેથી તેનો આધાર બને.
3. 3.ગ્રહણ અને સેવન: આ પવિત્ર અમૃત શ્રદ્ધાથી પીઓ, સામાન્ય રીતે ત્રણ માપેલી ચુસકીમાં, અને મૌનથી ભગવાનનું સ્મરણ કરતા રહો. ભીના હાથને ક્યારેય ઝાટકો નહીં કે કપડાં પર લૂછો નહીં; તેના બદલે બાકી રહેલી ભીનાશને આંખો, કપાળ અને મસ્તકના શિખર, એટલે કે સહસ્રાર, પર અડાડો.

ચરણામૃત જીવંત પ્રથા તરીકે ટકી રહ્યું છે, કારણ કે તે ભક્ત અને દેવતા વચ્ચેનું અંતર સ્વાદ અને સ્પર્શ જેટલું તાત્કાલિક બનાવે છે. મંત્ર સાંભળી શકાય, મૂર્તિ જોઈ શકાય, પણ ચરણામૃત શરીરની અંદર જ ગ્રહણ થાય છે. આથી જ પુરાણો તેની અસરને મનથી આગળ વધીને ઊંડા અવરોધોને ઓગાળવા સુધી પહોંચતી વર્ણવે છે, એટલે કે આધિ-વ્યાધિ, દેહધારી આત્માની માનસિક અને શારીરિક પીડાઓ, જેને સામાન્ય ઉપાસના હંમેશાં સ્પર્શી શકતી નથી. આ અર્થમાં, લગભગ દરેક પૂજાના અંતે અપાતો નમ્ર જળનો પ્યાલો એ જ ધર્મતત્ત્વ ધરાવે છે જે ગંગાના પોતાના અવતરણમાં છે: દિવ્ય, એકવાર કોઈ વસ્તુને સ્પર્શે, પછી તે વસ્તુને કાયમ માટે બદલી નાખે છે, અને શ્રદ્ધાથી તેને ગ્રહણ કરનારને પણ એ પરિવર્તન માટે યોગ્ય બનાવે છે.