સંકલ્પ

સંકલ્પ શબ્દ સમ, એટલે સુમેળભર્યું અને સંપૂર્ણ, અને કલ્પ, એટલે પવિત્ર નિશ્ચય, એ બે શબ્દોને જોડે છે, અને કોઈ પણ વૈદિક પૂજા, યજ્ઞ કે વ્રત આરંભતા પહેલાં લેવાતા ગંભીર વ્રતને નામ આપે છે. આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં, સંકલ્પ સભાન ઇરાદો નક્કી કરવાની સર્વોચ્ચ સાધના તરીકે કામ કરે છે, જે ભૂતકાળના પસ્તાવા અને ભવિષ્યની ચિંતામાં સતત વિખરાયેલા મનને એકત્ર કરીને, હાથ પરના પવિત્ર કાર્ય પર એક પ્રકાશકિરણની જેમ કેન્દ્રિત કરે છે.

વ્રતનો આરંભ આહ્વાનથી થાય છે, ૐ વિષ્ણુર્વિષ્ણુર્વિષ્ણુઃ, એટલે વિષ્ણુનું ત્રણ વાર સ્મરણ. ત્યાર પછી પુરાણોનું પોતાનું વિશાળ બ્રહ્માંડીય ગણિત સંપૂર્ણપણે પઠવામાં આવે છે: શ્વેતવરાહ, એટલે શ્વેત વરાહ, નામે ઓળખાતો વર્તમાન કલ્પ, વર્તમાન વૈવસ્વત મન્વંતર, જે એ કલ્પની અંદરના ચૌદ મહાન ચક્રોમાંનું એક છે, અને તેમાં અઠ્ઠાવીસમો (૨૮) યુગ. આ એક વ્યક્તિગત શબ્દ ઉચ્ચારાય તે પહેલાં જ એક વ્રતને એવા સમયમાપમાં સ્થાપિત કરે છે જે સામાન્ય માનવીય ગણતરીને વામણી બનાવી દે.

સંકલ્પ કરનાર થોડું જળ, અખંડ પવિત્ર ચોખાના દાણા, એટલે અક્ષત, ફૂલો અને એક સિક્કો કે સોપારી જમણી બાજુની બંધ હથેળીમાં લે છે. આ નાના ભૌતિક પદાર્થો વ્રતને કંઈક મૂર્ત આપે છે જેની સાથે તે જોડાઈ શકે, કારણ કે હવામાં બોલાયેલો સંકલ્પ હાથમાંથી છૂટવા જઈ રહેલા જળથી મહોરાયેલા સંકલ્પ કરતાં ઘણો સહેલાઈથી વિખરાઈ જાય છે.

કોઈ વ્યક્તિગત હેતુ જણાવતા પહેલાં, સંકલ્પ કરનાર વર્તમાન બ્રહ્માંડીય સમય, વર્ષ, માસ અને દિવસ, તથા જ્યાં વિધિ થઈ રહી છે તે ભૌતિક સ્થળ, બંનેનું ઉચ્ચારણ કરે છે. દેશ, એટલે સ્થળ, અને કાળ, એટલે સમય, પર આ આધાર વ્રતને વર્તમાન ક્ષણના ચોક્કસ યામોમાં સ્થાપિત કરે છે, તેને કોઈ ચોક્કસ સંદર્ભ વિના તરતું છોડવાને બદલે.

બ્રહ્માંડીય સમય અને ભૌતિક સ્થળ જણાવાયા પછી જ ભક્ત પોતાનું નામ, ગોત્ર અને વ્રત પાછળનો ચોક્કસ આધ્યાત્મિક હેતુ જાહેર કરે છે, એ શાંતિ, આધ્યાત્મિક વિકાસ, કૃતજ્ઞતા કે અન્ય કોઈ નક્કર ધ્યેય હોય. સ્વ અને તેનો ઇરાદો ક્રમમાં સૌથી છેલ્લે આવે છે, જેની પહેલાં વિશાળ બ્રહ્માંડીય ચોકઠું અને તત્કાલ ભૌતિક પરિવેશ આવે છે, જે વ્યક્તિગત વ્રતને તેનો સંદર્ભ આપે છે.

ત્યાર પછી જળ અને ફૂલો તાંબાની થાળીમાં અથવા દેવના ચરણોમાં હળવેથી છોડવામાં આવે છે, અને તે હાથમાંથી છૂટે તે ચોક્કસ ક્ષણે વ્રતને મહોર મારે છે. આ મુક્તિ કોઈ સુશોભન નથી, પરંતુ વ્રતની વાસ્તવિક પૂર્ણાહુતિ છે, એ ભૌતિક ક્ષણ જેમાં મનમાં મૌન રીતે ધારણ થયેલો ઇરાદો દિવ્ય સમક્ષ અટલ પ્રતિજ્ઞા બની જાય છે.

અસલ વિધિ શરૂ કરવા આતુર ભક્ત સીધો પોતાનો હેતુ જણાવવા તરફ વળવાની લાલચ અનુભવી શકે, છતાં ક્રમ એક ચોક્કસ કારણસર પહેલાં બ્રહ્માંડીય સમય અને ભૌતિક સ્થળ પર ભાર મૂકે છે. કલ્પ, મન્વંતર અને યુગનું નામ લીધા પછી પોતાનું નામ લેવાથી એક માનવીય ઇરાદો એટલા વિશાળ સમયના માપમાં મુકાય છે. વ્રત જે કોઈ સ્વ-મહત્તા ધરાવી શકે તે વ્યક્તિનું નામ ઉચ્ચારાય તે પહેલાં જ શાંતિથી ઓગળી જાય છે. જે ભક્ત પોતાને શ્વેતવરાહ કલ્પની અંદર મૂકી ચૂક્યો હોય તે પોતાના નાના હેતુને બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર ગણી શકે નહીં, અને આ જ તે નમ્રતા છે જેને કોઈ પણ માગણી કરતા પહેલાં સ્થાપવા માટે આ ક્રમ રચાયો છે.

ઔપચારિક મંદિર-વિધિની બહાર પણ, કામ, ધ્યાન કે ભોજન આરંભતા પહેલાં લેવાયેલો એક ટૂંકો મૌન સંકલ્પ સામાન્ય દિનચર્યાને કર્મયોગના એક સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે. તે સંપૂર્ણ જાગૃતિ સાથે, શા માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે એ જાણીને હાથ ધરાતું હેતુપૂર્વકનું કાર્ય બને છે. જળ, ચોખા અને તાંબાની થાળી સાથેનું સંપૂર્ણ ઔપચારિક સ્વરૂપ સ્વાભાવિક રીતે આ ટૂંકા સ્વરૂપમાં સંકોચાઈ જાય છે. તેનું અનિવાર્ય માળખું, જ્યાં ઊભા છીએ તેનું નામ લેવું, ક્યારે ઊભા છીએ તે, અને શા માટે કાર્ય કરવા જઈ રહ્યા છીએ તે, હાથમાં કોઈ ભૌતિક સામગ્રી ન હોય તોપણ અકબંધ રહે છે. ઔપચારિક વિધિ જળ અને ફૂલ વડે જે કાર્ય કરે છે, તે કાર્ય અનૌપચારિક ત્રીસ સેકન્ડનો વિરામ માત્ર ધ્યાન વડે કરે છે, અને બંને એક જ અનિવાર્ય કામ પૂરું કરે છે: કાર્ય કરતા પહેલાં વિખરાયેલા મનને એકત્ર કરવું.

મનમાં ખાનગી રીતે રચાયેલો મૌન ઇરાદો કોઈ પણ બીજી વ્યક્તિને જાણ કર્યા વિના, એક રીતે તો જેણે તેને ધારણ કર્યો હતો તેને પણ જાણ્યા વિના, સુધારી શકાય, નરમ પાડી શકાય કે છોડી શકાય. સંકલ્પ આ ચુપચાપ થતા ઘસારાનો સામનો કરે છે, કોઈ બીજું સાંભળનાર હાજર ન હોય તોપણ, વ્રતને બોલાયેલું કે ઓછામાં ઓછું શબ્દોમાં ઘડાયેલું હોવાનો આગ્રહ રાખીને. સ્પષ્ટ ભાષાકીય આકાર ધરાવતો અને પછી જળને મુક્ત કરીને મહોર મારવામાં આવેલો સંકલ્પ, પસાર થતી મનોદશા કરતાં આપેલા વચનની વધુ નજીક બને છે. આથી જ સ્વરૂપ લાગણી જેટલું જ મહત્ત્વનું છે. એકાગ્રતા સુધારવાની અસ્પષ્ટ ઇચ્છા હજી સંકલ્પ નથી, પણ એ જ ઇચ્છા જો મોટેથી બોલાય, સમય અને સ્થળમાં મુકાય, અને હાથમાંથી જળ છોડીને મહોરાય, તો તે એવી વસ્તુ બની જાય છે જેને ભક્તને પોતાના વચન માટે જવાબદાર ગણી શકાય.