પ્રસાદ અને ભોગ

પ્રસાદ શબ્દ પ્ર, એટલે કે પુષ્કળ કે પરમ, અને સદ્, એટલે કે સ્વચ્છ, સ્થિર અને શાંત થવું, એ બે મૂળોમાંથી બને છે. રોજિંદા ઉપયોગમાં આ શબ્દ પવિત્ર ભોજનને નામ આપતાં પહેલાંથી માનસિક શાંતિ અને કૃપાનો અર્થ ધરાવતો હતો, અને એ જૂનો અર્થ આજે પણ આ ભોજનને કેવી રીતે સમજવામાં આવે છે તેને આકાર આપે છે. પ્રસાદ માત્ર પૂજા પછી વહેંચાતો નાસ્તો નથી; તેમાં શબ્દ જે સ્વચ્છતા અને કૃપા સૂચવે છે તે જ વહન થાય છે એમ માનવામાં આવે છે, એટલે તેને ખાવાથી શરીર સંતુષ્ટ થાય તેની સાથે મન પણ શાંત થાય છે. એટલે જ પ્રસાદ જોડેલા હાથ અને એવી શ્રદ્ધા સાથે સ્વીકારાય છે, જે સામાન્ય ભોજનને ક્યારેય મળતી નથી.

ભોજન પ્રસાદ બને તે પહેલાં ભોગ, જેને નૈવેદ્ય પણ કહેવાય છે, રૂપે તૈયાર કરીને દિવ્યને અર્પિત કરવામાં આવે છે. ભક્ત સ્વચ્છ હાથે અને સ્થિર મનથી રસોઈ કરે છે, તૈયાર વાનગી દેવની પ્રતિમા સમક્ષ મૂકે છે, અને ટૂંકી પ્રાર્થના કે મંત્ર સાથે અર્પણ કરે છે, ઘણી વાર દીવો કે હાથ થાળી પર ફેરવીને અર્પણની સાદી મુદ્રા સાથે. અગાઉથી કંઈ ચાખવામાં આવતું નથી, કારણ કે પ્રથમ સ્વાદ માત્ર ભગવાનનો ગણાય છે. અર્પણ થઈ ગયા પછી અને ભાવથી સ્વીકારાઈ ગયા પછી જ એ જ ભોજન, હવે પ્રસાદ તરીકે, ભક્ત પાસે ખાવા માટે પાછું આવે છે.

આ પ્રથાનો સૌથી સ્પષ્ટ શાસ્ત્રીય આધાર ભગવદ્ગીતાના નવમા અધ્યાયના છવ્વીસમા શ્લોકમાંથી મળે છે, જ્યાં કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે, પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ, જે કોઈ ભક્તિથી મને પત્ર, પુષ્પ, ફળ કે જળ અર્પે છે, પ્રેમથી કરાયેલું એ અર્પણ હું સ્વીકારું છું. આ શ્લોક એકસાથે બે વાત સ્પષ્ટ કરે છે: ભેટનું ભૌતિક મૂલ્ય તેની પાછળની ભક્તિ કરતાં ઘણું ઓછું મહત્ત્વનું છે, અને સૌથી સાદું અર્પણ, એક પાન કે પ્યાલો જળ, પણ દિવ્ય દ્વારા જેમ અપાયું હોય તેમ જ સ્વીકારાય છે. આ એક શ્લોક વૈષ્ણવ, એટલે કે વિષ્ણુના ભક્તોનાં ઘરો અને મંદિરોમાં ભોગની સમગ્ર પ્રથાનો આધાર છે.

વૈષ્ણવ ઉપદેશ સમજાવે છે કે દિવ્ય પ્રતિમા કે દેવ સમક્ષ મૂકાયેલા ભોજનનો સ્થૂળ જથ્થો ખાતા નથી. તેના બદલે તેઓ ભક્તના પ્રેમ અને ઇરાદાનો સૂક્ષ્મ સાર ગ્રહણ કરે છે, એટલે કે રસોઈ અને અર્પણની ક્રિયામાં વહેતો ભાવ. પછીથી થાળીમાં બાકી રહેલું ભોજન આ વિનિમયથી પહેલેથી સ્પર્શાયેલું ગણાય છે, અને તેના ભૌતિક પદાર્થમાં ફેરફાર ન થયો હોવા છતાં તેમાં કૃપાનું એક અંશ પાછું વહન કરે છે. આથી જ પરંપરા આગ્રહ રાખે છે કે અર્પણ સાચો પ્રસાદ બને છે કે નહીં તે વાનગીની સમૃદ્ધિ કે દુર્લભતાથી નહીં, પરંતુ અર્પણની ભાવનાથી નક્કી થાય છે.

અર્પણ શુદ્ધ ઇરાદો ધરાવે તે માટે, રસોડાને જ નાનું પવિત્ર સ્થાન ગણવામાં આવે છે. રસોઈ શરૂ કરતાં પહેલાં રાંધનાર સ્નાન કરે છે, અને રાંધાતી વખતે ભોજન ચાખવાનું ટાળે છે. માત્ર સાત્ત્વિક સામગ્રી વપરાય છે, એટલે ડુંગળી, લસણ અને મનને ઉત્તેજિત કરનારી ગણાતી અન્ય વસ્તુઓ બાજુએ મૂકાય છે, અને માંસ, ઈંડાં તથા વાસી કે બગડેલી સામગ્રીને રસોડામાં સ્થાન નથી. આ પ્રતિબંધોને મનસ્વી નિયમો તરીકે નહીં, પરંતુ કાચી સામગ્રીથી અંતિમ થાળી સુધીની આખી પ્રક્રિયાને જે શાંતિ અને સ્પષ્ટતા પ્રસાદ શબ્દ પોતે વર્ણવે છે તેની સાથે સુસંગત રાખવાની રીત તરીકે સમજવામાં આવે છે.

વિષ્ણુ અને તેમના સ્વરૂપોને સમર્પિત ઘરોમાં, અર્પણ કરતાં પહેલાં થાળીમાં એક તાજું તુલસીપત્ર મૂકાય છે, કારણ કે વૈષ્ણવ પરંપરા માને છે કે તેના વિના વિષ્ણુને અર્પણ પૂર્ણ ગણાતું નથી. આ પાનને અર્પણની સાક્ષી આપતો પવિત્ર છોડ પોતે ગણવામાં આવે છે, અને આ ભૂમિકામાં બીજું કોઈ ફૂલ કે પાન તેનું સ્થાન લઈ શકે એવું માનવામાં આવતું નથી. થાળીમાં તુલસીની હાજરી જ સાચા વૈષ્ણવ નૈવેદ્યને સામાન્ય રાંધેલા ભોજનથી ઔપચારિક રીતે અલગ પાડે છે, વાનગી કેટલી પણ વિસ્તૃત હોય તોપણ.

અર્પણ થઈ ગયા પછી ભોજન પ્રસાદ રૂપે ઘરમાં પાછું આવે છે, અને તેની સાથે એવી કાળજી રાખવામાં આવે છે જે સામાન્ય ભોજનને મળતી નથી. તે બે હાથે સ્વીકારવામાં આવે છે, ઘણી વાર આદરના ચિહ્ન તરીકે પહેલાં કપાળ કે આંખોને સ્પર્શાવીને, અને વિક્ષેપ વિના પૂરા ધ્યાનથી ખાવામાં આવે છે. આધ્યાત્મિક ઊર્જાથી ઓતપ્રોત માનવામાં આવતો હોવાથી, પ્રસાદ ક્યારેય ફેંકાતો નથી, ક્યારેય બગડવા દેવાતો નથી, અને ક્યારેય વધેલા ભોજન તરીકે ગણાતો નથી, ભલે થોડો જ ભાગ બાકી રહ્યો હોય. કુટુંબ, પડોશીઓ અને મહેમાનો સાથે તેને વહેંચવું એ જ ભક્તિનું વિસ્તરણ ગણાય છે જેણે તેને જન્મ આપ્યો.

કાચી સામગ્રીથી ભોગ અને ત્યાંથી પ્રસાદ સુધીના તેના તબક્કાઓમાં, આ પ્રથા શીખવે છે કે સામાન્ય આહારને ઇરાદા દ્વારા, તેનું ભૌતિક સ્વરૂપ બદલ્યા વિના, રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. થાળી પરના ચોખા, ફળ કે જળ, ચોખા, ફળ કે જળ જ રહે છે, છતાં પરંપરા આગ્રહ રાખે છે કે અર્પણ કરવાની ક્રિયામાં ભક્ત અને દિવ્ય વચ્ચે કંઈક વાસ્તવિક પસાર થયું છે. ત્યાર પછી પ્રસાદ ખાવાને એક ભોજન કરતાં એક પ્રકારનું આધ્યાત્મિક ઔષધ ગણવામાં આવે છે, જે શરીરને પોષે છે અને તે સાથે, પરંપરાની પોતાની સમજ મુજબ, તેને ગ્રહણ કરનાર મનને શાંત અને શુદ્ધ કરવાનું કાર્ય ચૂપચાપ કરે છે.