ସଙ୍କଳ୍ପ

ସଙ୍କଳ୍ପ ଶବ୍ଦ ସମ୍, ଅର୍ଥାତ୍ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ କଳ୍ପ, ଅର୍ଥାତ୍ ପବିତ୍ର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ, ର ସଂଯୋଗରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଏହା କୌଣସି ବୈଦିକ ପୂଜା, ଯଜ୍ଞ ବା ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ଗମ୍ଭୀର ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସୂଚାଏ। ଆଧୁନିକ ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ, ସଙ୍କଳ୍ପ ସଚେତନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ଥିର କରିବାର ଚରମ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅତୀତର ଅନୁଶୋଚନା ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନକୁ ଏକତ୍ର କରି ସେହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଏକକ ଆଲୋକରଶ୍ମି ଭଳି ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରେ ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ସାମନାରେ ଅଛି।

ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଆବାହନ ଓମ୍ ବିଷ୍ଣୁର୍ ବିଷ୍ଣୁର୍ ବିଷ୍ଣୁଃ ସହିତ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ତିନି ଥର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ପୁରାଣର ନିଜସ୍ୱ ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଗଣନା ତାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପାଠ କରାଯାଏ: ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପ, ଯାହା ଶ୍ୱେତବରାହ, ଶ୍ୱେତ ଶୂକର ନାମରେ ନାମିତ, ବର୍ତ୍ତମାନର ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତର (ସେହି କଳ୍ପ ଭିତରର ଚୌଦ୍ଦଟି ମହାନ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଏକ), ଏବଂ ତା’ ଭିତରର ଅଠାଇଶ (୨୮) ତମ ଯୁଗ (ଜଗତିକ ଯୁଗ)। ଏହା ଏକକ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଏପରି ଏକ ସମୟ-ପରିସରରେ ସ୍ଥାପନ କରେ ଯାହା ସାଧାରଣ ମାନବ ଗଣନାକୁ ଛୋଟ କରିଦିଏ, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବରୁ।

ଯିଏ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ, ସେ କିଛି ଜଳ, ଅଖଣ୍ଡିତ ପବିତ୍ର ଚାଉଳ କଣିକା, ଅକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପ, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରା ବା ସୁପାରି ଡାହାଣ ହାତର ମୁଠା ମଧ୍ୟରେ ଧରେ। ଏହି ଛୋଟ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଏକ ସ୍ପର୍ଶନୀୟ ଆଧାର ଦିଏ, କାରଣ ଶୂନ୍ୟ ବାୟୁକୁ କୁହାଯାଇଥିବା ସଂକଳ୍ପ, ହାତରୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଥିବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସିଲ କରାଯାଇଥିବା ସଂକଳ୍ପ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସହଜରେ ବିଲୀନ ହୁଏ।

ନିଜ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବରୁ, ଯିଏ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟ, ବର୍ଷ, ମାସ ଓ ଦିନ, ସହିତ ଯେଉଁ ଭୌତିକ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ତାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଦେଶ (ସ୍ଥାନ) ଓ କାଳ (ସମୟ) ଭିତ୍ତିରେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ କ୍ଷଣର ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନାଙ୍କରେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଏବଂ ଏହାକୁ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଭାସମାନ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟ ଓ ଭୌତିକ ସ୍ଥାନ ନାମିତ ହେବା ପରେ ହିଁ ଭକ୍ତ ନିଜ ନାମ, ଗୋତ୍ର ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପଛରେ ଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଘୋଷଣା କରେ, ଶାନ୍ତି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବୃଦ୍ଧି, କୃତଜ୍ଞତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ। କ୍ରମରେ ନିଜେ ଓ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶେଷରେ ଆସେ, ଏହାପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପରିସର ଓ ତୁରନ୍ତ ଭୌତିକ ପରିବେଶ ଆସେ, ଯାହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦିଏ।

ତାପରେ ଜଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଧୀରେ ଏକ ତମ୍ବା ଥାଳି ଉପରେ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ଚରଣ ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଏ, ଠିକ୍ ସେହି କ୍ଷଣରେ ହାତରୁ ଛୁଟିବା ସହିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସିଲ କରାଯାଏ। ଏହି ମୁକ୍ତି କେବଳ ଏକ ଅଳଙ୍କାରିକ ଚମତ୍କାର ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ପ୍ରକୃତ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସେହି ଭୌତିକ କ୍ଷଣ ଯେଉଁଥିରେ ମନରେ ନୀରବରେ ଧରା ଯାଇଥିବା ଏକ ସଂକଳ୍ପ ଦିବ୍ୟଙ୍କ ସମକ୍ଷରେ ଏକ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ହୋଇଯାଏ।

ଏକ ଭକ୍ତ ପ୍ରକୃତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ ସିଧା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣକୁ ଡେଇଁ ଯିବାକୁ ପ୍ରଲୁବ୍ଧ ହୋଇପାରେ, ତଥାପି କ୍ରମଟି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାରଣରୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସମୟ ଓ ଭୌତିକ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ଜୋର ଦିଏ। ନିଜ ନାମ ପୂର୍ବରୁ କଳ୍ପ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ଯୁଗ ନାମିତ କରିବା ଏକକ ମାନବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଏତେ ବିଶାଳ ସ୍କେଲ ଭିତରେ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବହନ କରିପାରୁଥିବା କୌଣସି ଆତ୍ମ-ଗୁରୁତ୍ୱ ନିଶବ୍ଦରେ ନିଜ ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ନିଜକୁ ମାତ୍ର ଶ୍ୱେତବରାହ କଳ୍ପ ଭିତରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି, ସେ ନିଜ କ୍ଷୁଦ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଧରି ପାରିବ ନାହିଁ, ଯାହା ଠିକ୍ ସେହି ନମ୍ରତା ଯାହା ଏହି କ୍ରମ କୌଣସି ଅନୁରୋଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ପୂର୍ବରୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବାକୁ ଗଠିତ।

ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମନ୍ଦିର ପୂଜା ବାହାରେ ମଧ୍ୟ, କାମ, ଧ୍ୟାନ ବା ଭୋଜନ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନୀରବ ସଙ୍କଳ୍ପ ସାଧାରଣ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟାକୁ କର୍ମଯୋଗର ଏକ ରୂପରେ ପରିଣତ କରିପାରେ। ଏହା ସଚେତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏପରି କର୍ମ ଯାହା କାହିଁକି କରାଯାଉଛି ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଚେତନତା ସହିତ କରାଯାଏ। ଜଳ, ଚାଉଳ ଓ ତମ୍ବା ଥାଳି ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସଂସ୍କରଣ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ। ଏହାର ମୂଳ ଢାଞ୍ଚା, ଜଣେ କେଉଁଠାରେ ଛିଡ଼ା ଆଛି, କେବେ ସେଠାରେ ଛିଡ଼ା ଆଛି, ଏବଂ କାହିଁକି ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛି ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରିବା, କୌଣସି ଭୌତିକ ସାମଗ୍ରୀ ହାତରେ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ। ପବିତ୍ର କ୍ରିୟା ଜଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ସହିତ ଯାହା କରେ, ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ତିରିଶ ସେକେଣ୍ଡର ବିରାମ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଜିନିଷ କରେ, ଏବଂ ଉଭୟ ଏକ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏକତ୍ର କରିବା।

ଏକ ନୀରବ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବରେ ଗଠିତ ଏକ ନୀରବ ଇଚ୍ଛା ସଂଶୋଧିତ, ନରମ, ବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେହି କଦାପି ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ଏହା ଥିଲା, ଏପରିକି ଏକ ଅର୍ଥରେ ଯିଏ ଏହା ଧରିଥିଲା ସେ ମଧ୍ୟ। ସଙ୍କଳ୍ପ ଏହି ନୀରବ କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ, ଏହା ଦାବି କରି ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉ କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ଶବ୍ଦରେ ରୂପାୟିତ ହେଉ, ଯଦିଓ ଶୁଣିବାକୁ ଆଉ କେହି ନ ଥାନ୍ତି। ଏକ ସଂକଳ୍ପ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷିକ ରୂପ ପାଏ ଏବଂ ପରେ ଜଳର ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସିଲ କରାଯାଏ, ତାହା ଏକ ଭାବନା ଅପେକ୍ଷା ଏକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ଥିବା ପରି କିଛି ଏକ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଚେତନା ଦେଇ କେବଳ କ୍ଷଣିକ ପାସ ହୋଇଥିବା ମନୋଭାବ ନୁହେଁ। ଏଣୁ ରୂପ ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେତେ ଭାବନା। ଏକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା ଯେ ଭଲ ଭାବେ ଏକାଗ୍ର ହେବି ତାହା ସଙ୍କଳ୍ପ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଇଚ୍ଛା ଯଦି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଭିତରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏବଂ ହାତରୁ ଜଳ ଛାଡ଼ି ସିଲ କରାଯାଏ, ତାହା ଏପରି କିଛି ହୋଇଯାଏ ଯାହା ଜଣେ ଭକ୍ତ ନିଜକୁ ପ୍ରତିବଦ୍ଧ ରଖିପାରେ।