ગંગાવતરણ

ગંગાના પૃથ્વી પરના અવતરણની કથા વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડમાં, સર્ગ 38 થી 44 સુધી વર્ણવાઈ છે. બાળ રામને રઘુવંશની વંશાવળી સમજાવતા ઋષિ વિશ્વામિત્ર આ કથા કહે છે. આ કથા નદીથી નહીં, પણ એક રાજાના અભિમાનથી શરૂ થાય છે; પોતાના મુખ્ય વિષય સુધી પહોંચતાં પહેલાં તે ત્રણ નિષ્ફળ પેઢીઓમાંથી પસાર થાય છે.

રાજા સગરે સમૃદ્ધ રાજ્ય પર શાસન કર્યું. તેમની પ્રથમ રાણી કેશિનીને અસમંજસ નામનો એક જ પુત્ર થયો, જેના દ્વારા તેમનો વંશ આગળ વધવાનો હતો. ઋષિ ઔર્વના આશીર્વાદથી, તેમની બીજી રાણી સુમતિએ તેને બદલે એક તુંબડાને જન્મ આપ્યો; તેને ખોલતાં તેમાંથી સાઠ હજાર પુત્રો નીકળ્યા — અસાધારણ સંખ્યાનું એ વરદાન સમય જતાં આશીર્વાદ જેટલું જ બોજરૂપ પણ સાબિત થવાનું હતું.

બળવાન અને ગર્વિત બનેલા, સાઠ હજાર પુત્રો પોતાના પિતાના ભવ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞમાં સાથે ગયા. અશ્વમેધ દ્વારા રાજા સમગ્ર પૃથ્વી પર પોતાની સાર્વભૌમતા ઘોષિત કરે છે: એક પવિત્ર કરેલો ઘોડો મુક્તપણે વિચરવા છોડવામાં આવે છે, અને જે કોઈ શાસક તેને પકડવાની હિંમત કરે તેણે સગર સામે ઊભું રહેવું પડે. ઇન્દ્ર, યજ્ઞ પૂર્ણ થાય તો સગરની શક્તિ વધુ વધશે એવા ભયથી, ઘોડો ચોરીને ધ્યાનમગ્ન ઋષિ કપિલની પાસે કોઈને દેખાય નહીં તેમ બાંધી દીધો. જ્યારે સગરના પુત્રો આખરે ઘોડાના પગલાં ત્યાં સુધી શોધી શક્યા, ત્યારે તેમણે માની લીધું કે તેમની સામે મૌન, નિશ્ચલ બેઠેલા ઋષિ જ ચોર છે, અને તેમના પર હુમલો કરવા આગળ વધ્યા. ઊંડા ધ્યાનમાંથી વિક્ષેપ પામતાં કપિલે આંખો ખોલી. તેમની યોગશક્તિના પ્રચંડ તેજે એક જ ક્ષણમાં સાઠ હજાર પુત્રોને ભસ્મ કરી નાખ્યા — તેમના આત્માઓ મુક્ત થઈ શક્યા નહીં, અશુદ્ધ રહ્યા અને મૃતકોના યોગ્ય સંસ્કારોથી વંચિત રહ્યા.

સગરના પૌત્ર અંશુમાને એ રાખ અને બનેલી ઘટનાનું સત્ય શોધ્યું. સ્વર્ગીય નદી ગંગાનું અવતરણ જ તેમના પૂર્વજોને મુક્ત કરી શકે, એ તેમણે સમજી લીધું — કપિલના ક્રોધે જે ભસ્મ કર્યું તેને માત્ર તેના જળ જ શુદ્ધ કરી શકે, અને તેમના અચાનક, ક્રોધભર્યા મૃત્યુએ જેમને પુનર્જન્મના ચક્રથી કાપી નાખ્યા હતા તેમને ફરી એ ચક્રમાં સ્થાપી શકે. તેઓ ગંગાને નીચે લાવી શક્યા નહીં. તેમના પુત્ર દિલીપ પણ એમ કરી શક્યા નહીં; તેમના ધર્માધારિત શાસનને રામાયણ આદરપૂર્વક અને સ્નેહથી સ્મરે છે, પરંતુ તેમની તપસ્યા, ગમે તેટલી નિષ્ઠાવાન હોય, એ કાર્ય માગતું હતું તેટલી ઊંડી નહોતી. દિલીપના પુત્ર ભગીરથ આખરે આ કાર્ય માટે સમર્થ સાબિત થયા — વધુ શક્તિથી નહીં કે ઉચ્ચ જન્મથી નહીં, પરંતુ એવી સતત તપસ્યાની ઊંડાઈથી, જે તેમના કોઈ પૂર્વજ પહોંચી શક્યા નહોતા.

ભગીરથ ગોકર્ણ ગયા અને પોતાને સંપૂર્ણપણે તપમાં સમર્પિત કરી દીધા: હજાર વર્ષ સુધી એક પગ પર ઊભા રહીને, અન્ન ગ્રહણ કર્યા વિના, મન માત્ર ગંગા પર સ્થિર રાખીને. આખરે જ્યારે તેઓ દિવ્ય સ્વરૂપે તેમની સામે પ્રગટ થયાં, ત્યારે તેમણે કોઈ નરમાશ વિના સ્પષ્ટપણે ચેતવણી આપી — સ્વર્ગમાંથી તેમના અવતરણનો વેગ એટલો પ્રચંડ હશે કે પૃથ્વી તેને સહન કરી શકશે નહીં, અને તેમના પતનના આઘાતથી જ તે સંપૂર્ણપણે ચૂર્ણ થઈ જશે. ત્યારે ભગીરથે ભગવાન શિવનું શરણ લીધું, એ મહાન તપસ્વી દેવ જે એવી શક્તિઓ પણ ઝીલી શકે જે બીજું કોઈ સહન ન કરી શકે. તેમણે શિવને પ્રાર્થના કરી કે નદીનો પ્રપાત તેઓ પોતાના મસ્તક પર ઝીલે અને પૃથ્વીને સ્પર્શે તે પહેલાં તેનો વેગ તોડી નાખે. શિવ સંમત થયા.

આ કથાના બે પ્રતિસ્પર્ધીઓ — એક અપાર પ્રકૃતિશક્તિ, અને બીજા સ્થિરતા માટે જાણીતા દેવ — એક એવી ટક્કર માટે સજ્જ થયા, જે પૃથ્વી પોતે પણ ટકી શકી ન હોત.

જ્યારે ગંગા સ્વર્ગમાંથી કૂદી, ત્યારે તે એ નદીના સંપૂર્ણ ગર્વ સાથે નીચે આવી, જેને લાગતું હતું કે તેને કંઈ રોકી શકે નહીં.

શિવે તેને પોતાની જટાના અનંત વળાંકોમાં પડવા દીધી; માથા પર પર્વતમાળાની જેમ ગૂંથાયેલી તે જટા. એ એટલી શાંત, જાણીજોઈને લેવાયેલી સ્થિરતા હતી કે કથામાં તે ક્રિયા તરીકે ભાગ્યે જ નોંધાય છે. એ વાળમાં ખોવાયેલી ગંગા, પરંપરા યાદ રાખે તેટલાં વર્ષો સુધી ભટકી; ગમે તેટલો ક્રોધ કરે, ખુલ્લી ભૂમિનો માર્ગ શોધી શકી નહીં. જેને ખસવાની પણ જરૂર ન પડી એવા દેવ સામે તેનો અહંકાર સંપૂર્ણપણે નમી ગયો. ભગીરથે તેમની પ્રાર્થના ફરી શરૂ કરી, હવે તેના અવતરણ માટે નહીં પણ તેની મુક્તિ માટે વિનંતી કરતા, ત્યારે જ શિવ પીગળ્યા. તેમણે પોતાની એક જટામાંથી એક ધારા છોડી; તે ગંગાએ સ્વર્ગમાંથી પહેલી વાર કૂદકો માર્યો ત્યારે ઇચ્છેલી કોઈ પણ વસ્તુ કરતાં વધુ કોમળ હતી.

એ કોમળ ધારા હિમાલય પર ઊતરી. ત્યાંથી ઉત્તર ભારતના મેદાનો પાર કરીને લાંબી યાત્રા શરૂ થઈ, ભગીરથ પોતે નદીની આગળ ચાલતા રહ્યા, એ સ્થળ સુધી જ્યાં તેમના પૂર્વજોની રાખ હજી પડી હતી.

જ્યારે ગંગાનાં જળ આખરે સગરના સાઠ હજાર પુત્રોની રાખને સ્પર્શ્યાં, ત્યારે તેમના આત્માઓ આખરે શુદ્ધ થયા. કપિલના અગ્નિએ જે અશાંત દશામાં તેમને બાંધી રાખ્યા હતા તેમાંથી મુક્ત થઈને, તેઓ શાંતિપૂર્વક સ્વર્ગ તરફ ઊડ્યા. ત્રણ પેઢીઓની નિષ્ફળતા અને ભગીરથની પોતાની હજાર વર્ષની તપસ્યા પછી, આટલી મોટી કિંમતે લાવવામાં આવેલી એ નદી સમુદ્ર તરફ વહેતી રહી. ત્યારથી તેને ગંગા તરીકે, એટલે કે જીવંત દેવી તરીકે પૂજવામાં આવે છે, જેનાં જળ પાપ ધોઈ આત્માને બંધનથી મુક્ત કરવા સમર્થ માનવામાં આવે છે. તેમના સૌથી પ્રચલિત નામોમાંનું એક, ભાગીરથી — “ભગીરથની” — જેમણે તેમને પૃથ્વી પર લાવ્યા એ એકમાત્ર રાજાની ભક્તિની સ્મૃતિ આજે પણ જાળવી રાખે છે.