12 જ્યોતિર્લિંગ
નામ, સ્થાન અને માહાત્મ્ય
કેદારનાથથી રામેશ્વર સુધી શિવનાં બાર જ્યોતિર્લિંગ: તેમનાં નામ, સ્થાન, કથાઓ અને તેમને ગણાવતું પરંપરાગત સ્તોત્ર.
આધ્યાત્મિક સાર અને સૃષ્ટિનું મૂળ
સનાતન ધર્મમાં, જ્યોતિર્લિંગ એટલે એવું તીર્થ જ્યાં શિવની પ્રકાશ-સ્તંભ રૂપે પૂજા થાય છે. આ શબ્દ જ્યોતિ, એટલે પ્રકાશ, અને લિંગ, એટલે ચિહ્ન, એ બે શબ્દોથી બને છે. બાર જ્યોતિર્લિંગોને ભારતનાં સૌથી પવિત્ર શિવ-તીર્થો તરીકે સન્માનવામાં આવે છે.
શિવ પુરાણ કહે છે કે એક વાર બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે ચર્ચા થઈ કે બેમાંથી કોણ શ્રેષ્ઠ છે. ત્યારે શિવ બંનેની વચ્ચે અનંત પ્રકાશ-સ્તંભ રૂપે પ્રગટ થયા. વિષ્ણુએ વિનમ્રતાથી કબૂલ્યું કે તેઓ તેનો અંત શોધી શક્યા નહીં. બ્રહ્માએ ખોટો દાવો કર્યો કે તેમણે તેનું શિખર જોઈ લીધું છે. આ કથા શીખવે છે કે પરમતત્ત્વને અભિમાનથી માપી શકાય નહીં, અને સત્ય તથા નમ્રતા જ દિવ્યતા તરફ લઈ જાય છે. એ જ પુરાણની કોટિરુદ્ર સંહિતા, અધ્યાય 1માં, એ બાર સ્થાનોનાં નામ છે જ્યાં શિવ જ્યોતિર્લિંગ રૂપે વસે છે એમ કહેવાય છે.
બાર પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગ મંદિરો
કેટલાંક તીર્થો પર એકથી વધુ સ્થળો દાવો કરે છે. વૈદ્યનાથ પર ઝારખંડનું દેવઘર અને મહારાષ્ટ્રનું પરલી બંને દાવો કરે છે. નાગેશ્વર પર ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તરાખંડનાં સ્થળો દાવો કરે છે. ભીમાશંકર પર પણ એકથી વધુ સ્થળો દાવો કરે છે. આ માર્ગદર્શિકા ઉપર સૂચવેલાં સૌથી વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત સ્થળોને અનુસરે છે અને દરેક દાવેદાર સ્થળે અર્પાતી ભક્તિનું સન્માન કરે છે.
યાત્રિકો બાર તીર્થોની યાત્રા કેવી રીતે કરે છે
બધાં બાર તીર્થોની યાત્રા માટે કોઈ એક નિશ્ચિત ક્રમ નથી. નીચેનું સ્તોત્ર પશ્ચિમમાં સૌરાષ્ટ્રથી ઉત્તરમાં હિમાલય સુધી ભૌગોલિક ક્રમે ચાલે છે. ઘણા યાત્રિકો પ્રદેશ પ્રમાણે, અનેક વર્ષોમાં, થોડાં તીર્થોની એકાદ-બે કરીને યાત્રા કરે છે. મહાશિવરાત્રિ અને શ્રાવણ માસ દર્શન માટે ખાસ શુભ દિવસો છે.
દરેક તીર્થે ભક્તો સ્નાન કરે છે, જળ કે દૂધ અને બિલ્વપત્ર અર્પે છે, અને ૐ નમઃ શિવાય નો જપ કરે છે. ઘણા દર્શનના દિવસે ઉપવાસ અને મૌન પણ રાખે છે. આ દર્શન શિવના નિરાકાર સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવાનો સમય છે, જેનું પ્રતીક જ્યોતિર્લિંગ છે.
ભક્તિનો ઇતિહાસ અને સંત પરંપરા
બાર જ્યોતિર્લિંગ સદીઓથી ભારતીય ભક્તિનો જીવંત ભાગ રહ્યાં છે.
- •પરંપરા દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રનો કર્તા આઠમી સદીમાં થયેલા આદિ શંકરાચાર્યને માને છે.
- •ઇંદોરનાં મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોલ્કર (1725 થી 1795) એ અનેક શિવ-તીર્થોની સંભાળમાં સહયોગ આપ્યો. તેઓ 1780માં કાશી વિશ્વનાથની પુનઃસ્થાપના માટે અને સોમનાથ, મહાકાલેશ્વર, ઓંકારેશ્વર તથા ઘૃષ્ણેશ્વરમાં કરેલા કાર્ય માટે સ્મરણીય છે.
- •અનેક પ્રદેશોના સંતો અને કવિઓએ શિવનાં સ્થાનોનું ગાન કર્યું છે, અને તેમનાં ગીતો આજે પણ યાત્રિકો ગાય છે.
પવિત્ર પઠન: દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્ર
આદિ શંકરાચાર્યને આરોપિત આ પરંપરાગત સંસ્કૃત સ્તોત્રનું પઠન કરવાથી બધાં બાર તીર્થોનું એકસાથે સ્મરણ થાય છે.
સૌરાષ્ટ્રે સોમનાથં ચ શ્રીશૈલે મલ્લિકાર્જુનમ્।
ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલમોંકારમમલેશ્વરમ્॥
પરલ્યાં વૈદ્યનાથં ચ ડાકિન્યાં ભીમશંકરમ્।
સેતુબંધે તુ રામેશં નાગેશં દારુકાવને॥
વારણસ્યાં તુ વિશ્વેશં ત્ર્યંબકં ગૌતમીતટે।
હિમાલયે તુ કેદારં ઘુશ્મેશં ચ શિવાલયે॥
એતાનિ જ્યોતિર્લિંગાનિ સાયં પ્રાતઃ પઠેન્નરઃ।
સપ્તજન્મકૃતં પાપં સ્મરણેન વિનશ્યતિ॥
અંતિમ શ્લોકનો ભાવાર્થ: “જે મનુષ્ય સવારે અને સાંજે આ જ્યોતિર્લિંગોનું પઠન કરે છે, તેનાં સાત જન્મોનાં પાપ તેમના સ્મરણથી નાશ પામે છે.”
શું તમે જાણો છો?
જ્યોતિર્લિંગ શબ્દ પ્રકાશ એટલે જ્યોતિ અને ચિહ્ન એટલે લિંગને જોડે છે. શિવ પુરાણ તેને શિવના અનંત પ્રકાશ-સ્તંભ રૂપ તરીકે રજૂ કરે છે.
ગુજરાતના પ્રભાસ પાટણનું સોમનાથ પરંપરા પ્રમાણે પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ ગણાય છે, અને સ્તોત્ર તેનાથી જ શરૂ થાય છે.
ઉજ્જૈનનું મહાકાલેશ્વર એકમાત્ર દક્ષિણમુખી જ્યોતિર્લિંગ છે, અને તેની પરોઢની ભસ્મ આરતી જાણીતી છે.
કેદારનાથ આશરે 3,583 મીટર ઊંચાઈ પર છે અને તે સૌથી ઉત્તરનું જ્યોતિર્લિંગ છે. રામેશ્વર સૌથી દક્ષિણનું છે.
અહલ્યાબાઈ હોલ્કર (1725 થી 1795) એ 1780માં કાશી વિશ્વનાથની પુનઃસ્થાપના કરી અને અન્ય કેટલાંક શિવ-તીર્થોના કાર્યને ટેકો આપ્યો.
Shiva
હિન્દુ ધર્મ માંથી વધુ
સંબંધિત ઉપદેશો
એ જ ઉપદેશ, વિવિધ પરંપરાઓમાં ગુંજતો