Bharat Devotion
Embroidered artwork for १२ ज्योतिर्लिङ्ग: प्राकट्य कथा, भौगोलिक स्थान र पावन दर्शन माहात्म्य: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

१२ ज्योतिर्लिङ्ग

प्राकट्य कथा, भौगोलिक स्थान र पावन दर्शन माहात्म्य

१२ ज्योतिर्लिङ्ग

प्राकट्य कथा, भौगोलिक स्थान र पावन दर्शन माहात्म्य

द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग भगवान शिवका स्वयम्भू अनन्त दिव्य प्रकाश-स्तम्भ हुन्। हिमालदेखि समुन्द्रसम्म फैलिएका यी १२ तीर्थहरू मुक्ति र भक्तिका पावन केन्द्र हुन्।

द्वादश ज्योतिर्लिंगों का पावन उद्गम

सनातन धर्म में ज्योतिर्लिंग देवाधिदेव महादेव के अनंत, स्वयंभू प्रकाश-स्तंभ का पावन स्वरूप हैं। मानव निर्मित मूर्तियों से भिन्न, बारह ज्योतिर्लिंग वे पावन तीर्थ हैं जहाँ भगवान शिव स्वयं दिव्य प्रकाश के रूप में प्रकट हुए।

शिव पुराण के अनुसार, जब सृष्टि के प्रारंभ में अहंकार और भ्रम उत्पन्न हुआ, तब भगवान शिव ने समस्त लोकों को आलोकित करने वाले एक विशाल, तेजोमय स्तंभ के रूप में दर्शन दिए। इस परम सत्य का साक्षात्कार होने पर देवों ने शिव की स्तुति की। भक्तों के कल्याण और आध्यात्मिक मुक्ति हेतु भगवान शिव भारत भूमि पर बारह पावन स्थानों में सदा निवास करते हैं।

१२ पावन ज्योतिर्लिंग: भौगोलिक स्थान व माहात्म्य

१
सोमनाथ
प्रभास पाटन, सौराष्ट्र
गुजरात
प्रथम ज्योतिर्लिंग, चंद्र देव द्वारा पूजित, आत्मबल प्रदाता।
२
मल्लिकार्जुन
श्रीशैलम पर्वत
आंध्र प्रदेश
शिव व शक्ति का संयुक्त स्वरूप, श्रीगिरि पर्वत पर स्थित।
३
महाकालेश्वर
उज्जैन, क्षिप्रा तट
मध्य प्रदेश
एकमात्र दक्षिणमुखी ज्योतिर्लिंग, प्रातःकालीन भस्म आरती हेतु प्रसिद्ध।
४
ओंकारेश्वर
मांधाता द्वीप, नर्मदा तट
मध्य प्रदेश
ॐ आकार के प्राकृतिक द्वीप पर स्थित पावन धाम।
५
केदारनाथ
रुद्रप्रयाग, गढ़वाल हिमालय
उत्तराखंड
मंदाकिनी तट पर ३,५८३ मीटर की ऊंचाई पर स्थित मोक्षधाम।
६
भीमाशंकर
सह्याद्रि पर्वतमाला
महाराष्ट्र
भीमा नदी का उद्गम स्थल, समस्त भयों का नाशक।
७
काशी विश्वनाथ
वाराणसी, गंगा तट
उत्तर प्रदेश
मोक्षदायिनी नगरी काशी के अधिपति, तारक मंत्र प्रदाता।
८
त्र्यम्बकेश्वर
नासिक, गोदावरी तट
महाराष्ट्र
ब्रह्मा, विष्णु व महेश तीनों का त्रिमूर्ति स्वरूप।
९
वैद्यनाथ
देवघर
झारखंड
आरोग्य प्रदाता पावन धाम एवं रावण की तपस्थली।
१०
नागेश्वर
दारुकावन, द्वारका
गुजरात
समस्त विषों व आंतरिक दोषों का निवारक।
११
रामेश्वरम
रामेश्वरम द्वीप
तमिलनाडु
भगवान श्री राम द्वारा लंका विजय पूर्व स्थापित।
१२
घृष्णेश्वर
वेरुल, एलोरा
महाराष्ट्र
परम भक्त घुश्मा की भक्ति से प्रकट दयालु स्वरूप।

भक्ति इतिहास व संत परंपरा

द्वादश ज्योतिर्लिंग सहस्राब्दियों से भारत की आध्यात्मिक चेतना के केंद्र रहे हैं:

  • •
    आदि शंकराचार्य जी ने संपूर्ण भारत की पदयात्रा कर द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र की रचना की।
  • •
    महारानी अहिल्याबाई होल्कर ने काशी विश्वनाथ, सोमनाथ, महाकालेश्वर, घृष्णेश्वर और वैद्यनाथ धामों का भव्य पुनर्निर्माण कराया।
  • •
    संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, बसवेश्वर और श्री चैतन्य महाप्रभु जैसे महान संतों ने इन तीर्थों की वंदना की।

पावन द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्र

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्।

उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥

परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम्।

सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने॥

वारणस्यां तु विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे।

हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये॥

एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः।

सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति॥

के तपाईं जान्नुहुन्छ?

The word Jyotirlinga joins jyoti, light, with linga, sign. The Shiva Purana presents it as Shiva's form as an endless pillar of light.

Somnath at Prabhas Patan in Gujarat is traditionally counted as the first Jyotirlinga, and the stotra begins with it.

Mahakaleshwar in Ujjain is the only south-facing Jyotirlinga, and its dawn Bhasma Aarti is well known.

Kedarnath stands at about 3,583 metres and is the northernmost Jyotirlinga. Rameswaram is the southernmost.

Ahilyabai Holkar (1725 to 1795) re-installed Kashi Vishwanath in 1780 and supported work at several other Shiva shrines.

Shiva का सम्पूर्ण स्तुति र पाठ

Shiva

Shiva का सबै पाठ हेर्नुहोस् →