पञ्च सभा
भगवान नटराजका पाँच पवित्र ब्रह्माण्डीय नृत्य मण्डप
तमिलनाडुमा अवस्थित पञ्च सभाहरू ती पाँच दिव्य नृत्य मण्डप हुन् जहाँ भगवान शिवले नटराज स्वरूपमा आफ्नो पञ्चकृत्यको दिव्य आनन्द ताण्डव प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। कनक, रजत, रत्न, ताम्र र चित्र सभाको पवित्र तीर्थयात्राले भक्तहरूको समस्त कर्मबन्धन नष्ट गरी मोक्ष प्रदान गर्दछ।
त्वरित भक्ति मार्गदर्शन (एक नजरमा)
- •यो के हो: पञ्च सभा, अर्थात् पाँचवटा नृत्य मण्डप, तमिलनाडुमा रहेको एक पवित्र भौगोलिक संरचना हो। यहाँ परमेश्वर शिवले नटराजका रूपमा, नर्तकहरूका राजाका रूपमा, पञ्चकृत्य—सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोभाव र अनुग्रह—को प्रतिनिधित्व गर्ने आफ्ना पाँच ब्रह्माण्डीय नृत्य प्रकट गर्नुभयो।
- •दर्शन र जपको फल: चिदम्बर माहात्म्य र तिरुविळैयाडल पुराण का अनुसार, यी पाँच ब्रह्माण्डीय गर्भगृहको दर्शनले मानव सूक्ष्म शरीरका पञ्चकोशलाई शुद्ध गर्छ, जन्मजन्मान्तरका सञ्चित पापकर्म नष्ट गर्छ र परमानन्दमय मुक्ति शिवानन्द प्रदान गर्छ।
- •कहिले जाने: तीर्थयात्राका लागि उत्तम समय अक्टोबरदेखि मार्चसम्म हो। प्रमुख पुण्यतिथिहरूमा डिसेम्बर-जनवरीमा मार्गशीर्ष महिनाको आरुद्रा दर्शनम्, फेब्रुअरी-मार्चमा महाशिवरात्रि र दुई महिनामा एकपटक आउने प्रदोष व्रतका दिनहरू पर्छन्।
- •कहाँ:
- 1.कनक सभा, सुनको मण्डप: थिल्लै नटराज मन्दिर, चिदम्बरम, कुड्डालोर जिल्ला।
- 2.रजत सभा, चाँदीको मण्डप: मीनाक्षी सुन्दरेश्वरर मन्दिर, मदुरै।
- 3.रत्न सभा, माणिक्य मण्डप: वड अरण्येश्वरर मन्दिर, तिरुवालङ्गाडु, तिरुवल्लुर जिल्ला।
- 4.ताम्र सभा, तामाको मण्डप: नेल्लैयप्पर मन्दिर, तिरुनेल्भेली, ताम्रपर्णी नदीको उपत्यका।
- 5.चित्र सभा, चित्रशाला मण्डप: कुट्रालनाथर मन्दिर, कोर्टालम वा कुट्रालम, तेनकाशी जिल्ला।
- •कसरी (विधि र नियम):
- •यात्राको क्रम: तिरुवालङ्गाडुको रत्न सभा (कालीसँगको आदि अग्नि-नृत्यको प्रतीक) वा चिदम्बरमको कनक सभा (आकाश र हृदय-कमल) बाट सुरु गरी, दक्षिणतिर मदुरै, तिरुनेल्भेलीहुँदै अघि बढ्नुहोस् र शान्त वन झरना कोर्टालममा यात्रा सम्पन्न गर्नुहोस्।
- •मन्दिरको मर्यादा: परम्परागत पहिरन अनिवार्य छ: पुरुषका लागि माथिल्लो वस्त्र नलगाई धोती वा वेष्टी, महिलाका लागि सारी वा मर्यादित परम्परागत पोसाक। नटराजका उठाइएको खुट्टा कुञ्चितपादको ध्यान गर्दै, सधैं प्रदक्षिणा घडीको सुईको दिशामा पूरा गर्नुहोस्।
- •स्नान र अर्पण: चिदम्बरमको शिवगङ्गा, मदुरैको सुनको कमल पोखरी, कोर्टालमको चित्र तीर्थजस्ता मन्दिर तीर्थहरूमा पवित्र स्नान गर्नुहोस्। बेलपत्र, काँचो दूध, सुगन्धित चन्दन र शुद्ध गाईको घ्युको दीप अर्पण गर्नुहोस्।
पवित्र उत्पत्ति र पौराणिक / शास्त्रीय वंशावली
भगवान नटराजको नृत्य ब्रह्माण्डको शाश्वत, स्पन्दित हृदयगति हो। शैव सिद्धान्त दर्शनमा प्रभुको नृत्य केवल सौन्दर्यात्मक गति होइन। यसले पञ्चकृत्य, अर्थात् पाँच प्रकारका ब्रह्माण्डीय कार्यको प्रतिनिधित्व गर्छ। सृष्टि, अर्थात् सृजना, डमरुबाट उत्पन्न हुन्छ। स्थिति, अर्थात् पालन, अभय मुद्राले स्थिर रहन्छ। संहार, अर्थात् लय, उहाँको हत्केलाको आगोले प्रज्वलित हुन्छ। तिरोभाव, अर्थात् आवरण, अपस्मार नामक बौना असुरमाथि अडिएको छ। र अनुग्रह, अर्थात् करुणा र मोक्ष, उहाँको उठाइएको बायाँ खुट्टा कुञ्चितपादबाट प्रदान गरिन्छ।
पौराणिक विवरणअनुसार, ऋषि, देवता र भक्तहरूका गहिरा आध्यात्मिक चाहना पूरा गर्न प्रभु यी पाँच निश्चित पवित्र धामहरूमा नाच्न सहमत हुनुभयो। तिरुवालङ्गाडुको रत्न सभामा, माता कालीको धर्मसम्मत क्रोध शान्त पार्न उहाँले उग्र ऊर्ध्व ताण्डव गर्नुभयो। चिदम्बरमको कनक सभामा, ऋषि पतञ्जलि र व्याघ्रपादलाई उहाँले आनन्द ताण्डव, अर्थात् परमानन्दको नृत्यको दर्शन दिनुभयो। मदुरैको रजत सभामा, भक्त राजा राजशेखर पाण्ड्यको हृदयस्पर्शी प्रार्थनाले पग्लिएर प्रभुले आफ्नो मुद्रा बदल्नुभयो र बायाँ खुट्टाको सट्टा दायाँ खुट्टा उठाउनुभयो; त्यही चतुर वा सन्ध्या ताण्डव हो।
तिरुनेल्भेलीको ताम्र सभामा, ताम्रपर्णीको पवित्र जलका बीचमा, विश्व-सन्तुलन कायम राख्दै उहाँले मुनि ताण्डव प्रस्तुत गर्नुभयो। अन्त्यमा, कोर्टालमको चित्र सभामा, पहाडी झरनाहरूको बीचमा, चित्ररूपहरूमार्फत उहाँले आफ्नो सौन्दर्य प्रकट गर्नुभयो; त्यही त्रिपुर ताण्डव हो। यो रूपले दिव्य कृपा विश्वकलामा बुनिएको देखाउँछ। यी पाँच पवित्र सभाहरू मिलेर दिव्य साक्षात्कारको सम्पूर्ण आध्यात्मिक मार्ग बनाउँछन्।
पवित्र धाम र स्थानहरू
सन्त, मनीषी र ऐतिहासिक परम्परा
पञ्च सभाको पवित्रतालाई 63 जना तमिल शैव नायनार सन्तहरूको अमर वाणीले सदा महिमा गरेको छ। शैव परम्पराकी उत्कृष्ट महिला साधिका कारैक्काल अम्मैयारले शारीरिक सौन्दर्यको त्याग गरी, टाउकोले हिँडेर तिरुवालङ्गाडु पुग्नुभयो। त्यहाँ रत्न सभामा, प्रभुका नृत्यरत चरणमुनि उहाँ आजसम्म विराजमान हुनुहुन्छ; त्यहीँ उहाँले आफ्नो अमर रचना तिरुवालङ्गट्टु मूत्त तिरुप्पदिगम् गाउनुभएको थियो।
अप्पर, सम्बन्दर, सुन्दरर र माणिक्कवाचकरले तेवारम् (बाह्र खण्डको तिरुमुरैका पहिलो सात खण्ड) र तिरुवाचकम् (तिरुमुरै नम्बर 8) को काव्यामृतद्वारा यी सभाहरूलाई पवित्र बनाउनुभयो। ऐतिहासिक संरक्षणले यी पवित्र स्थापत्य चमत्कारहरूलाई युगौंसम्म जोगाइराख्यो। चोल सम्राटहरूले चिदम्बरमको कनक सभाको छतमा शुद्ध सुनको पत्र चढाए; मदुरैका पाण्ड्य राजाहरू र नायक शासकहरूले अन्य सभाहरूको पालैपालो संरक्षण गरे।
पवित्र स्तोत्र र ध्यान
यी पाँच ब्रह्माण्डीय नृत्य मण्डपहरूको ध्यान गर्दा, चिदम्बर माहात्म्यबाट यो पवित्र नटराज ध्यान श्लोक पाठ गर्नुहोस्:
कृपा समुद्रं सुमुखं त्रिनेत्रं जटाधरं पार्वती वामभागम् ।
सदाशिवं रुद्रमनन्तरूपं चिदम्बरेशं हृदि भावयामि ॥
कृपा-समुद्रं सुमुखं त्रिनेत्रं जटाधरं पार्वती-वामभागम् ।
सदाशिवं रुद्रमनन्तरूपं चिदम्बरेशं हृदि भावयामि ॥
भावार्थ: “जो कृपाका अगाध सागर हुनुहुन्छ, सुन्दर मुखमण्डल भएका, त्रिनेत्रधारी, जटाजूटले सुशोभित, जसको वामभागमा भगवती पार्वती विराजमान हुनुहुन्छ, त्यस्ता नित्य कल्याणकारी, अनन्तरूपधारी चिदम्बरेश्वर सदाशिवको म हृदयमा ध्यान गर्छु।”
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
At Madurai's Rajatha Sabha, Lord Nataraja is uniquely depicted standing on His left leg with His right foot raised—the reverse of the standard cosmic posture—fulfilling the compassionate plea of King Rajashekara Pandya.
Tradition holds that the roof of Kanaka Sabha at Chidambaram is tiled with 21,600 golden tiles, said to symbolize the number of breaths a human being takes in a single day (Soham breath rhythm), and fixed with 72,000 golden nails said to represent the subtle nadis.
In the Chitra Sabha at Courtallam, no three-dimensional stone or metallic idol of Nataraja is worshipped; the cosmic dance is venerated through ancient, vibrant natural vegetable-dye fresco paintings.
Saint Karaikkal Ammaiyar wished never to place her earthly feet upon the holy ground where the Lord dances at Thiruvalangadu; hence, she traversed the sacred kshetra walking inverted upon her head.
The Tamra Sabha at Tirunelveli contains an exquisite timbered roof encased entirely in copper sheets and intricately carved with 517 figures depicting cosmic legends and Gandharvas.