काशी पञ्चक्रोशी यात्रा
वाराणसीको ५० माइल शाश्वत पावन परिक्रमा
काशी पञ्चक्रोशी यात्रा स्कन्द पुराणको काशी खण्डमा वर्णित वाराणसीको ५-दिने तथा ५०-माइलको पवित्र परिक्रमा हो। कर्दमेश्वर, भीमचण्डी, रामेश्वर, शिवपुर र कपिलधाराका पाँच दिव्य धामहरू हुँदै भक्तहरूले भगवान् शिवको साक्षात् स्वरूप काशीको प्रदक्षिणा गरी मोक्ष प्राप्त गर्दछन्।
द्रुत भक्ति मार्गदर्शन (एक नजरमा)
- •यो के हो: काशी (अविमुक्त क्षेत्र) को बाह्य ब्रह्माण्डीय सीमा कोर्ने लगभग ५० माइल (लगभग ८० किमी) लामो अति प्राचीन र पवित्र परिक्रमा। स्कन्द पुराणमा वर्णित यस मार्गमा हिँड्नु भगवान शिवको त्रिशूलमा अडिएको सम्पूर्ण प्रकट ब्रह्माण्डको प्रदक्षिणा गर्नु बराबर मानिन्छ।
- •दर्शन र जपको फल: फलश्रुति भनिने शास्त्रीय फल-घोषणाहरूले भन्छन् कि पञ्चक्रोशी यात्रा पूरा गर्दा असंख्य जन्मका सञ्चित कर्म भस्म हुन्छन्, जन्म-मृत्युको चक्रबाट मुक्ति मिल्छ र शिवलोकमा स्थान सुनिश्चित हुन्छ।
- •कहिले जाने: अधिक मास (मलमास वा पुरुषोत्तम मास) सबैभन्दा पुण्यदायी समय मानिन्छ। यसका अतिरिक्त अक्टोबर-नोभेम्बरमा पर्ने कार्तिक मास, फेब्रुअरी वा मार्चमा पर्ने महाशिवरात्रि र वैशाख शुक्ल एकादशीको समय पनि अत्यन्त शुभ मानिन्छ।
- •कहाँ: वाराणसी, उत्तर प्रदेश, भारत। पवित्र गंगा र वरुणा नदीका बीचमा रहेको यो परिक्रमा परम श्मशान र स्नानघाट मणिकर्णिका घाटबाट सुरु भई त्यहीँ समाप्त हुन्छ।
- •कसरी (विधि र नियम):
- •संकल्प: पहिलो दिन मणिकर्णिका घाटमा पवित्र स्नान गरी, श्री काशी विश्वनाथ, ढुंढिराज गणेश र माता अन्नपूर्णाको सान्निध्यमा संकल्प लिएर सुरु गरिन्छ।
- •खाली खुट्टाको तीर्थयात्रा: परम्परा अनुसार यसलाई पदयात्रा का रूपमा, सवारीसाधनको सहायता बिना खाली खुट्टा हिँडिन्छ; ब्रह्मचर्यको कडाइका साथ पालना गरिन्छ र मौनता पालन गरिन्छ वा निरन्तर 'ॐ नमः शिवाय' जप गरिन्छ।
- •पाँच पवित्र रात्रि-पडाव, जसलाई पडाव भनिन्छ, र त्यहाँ धर्मशाला भनिने विश्रामगृहहरू छन्:
१. कर्दमेश्वर, लगभग १५ किमी: कर्दम ऋषिको प्राचीन तपोभूमि।
२. भीमचण्डी, लगभग १८ किमी: रक्षाकारी शक्ति भीमचण्डी देवीको धाम।
३. रामेश्वर, लगभग २२ किमी: वरुणा नदीको किनारमा, जहाँ परम्परा अनुसार श्रीरामले शिवलिंग स्थापना गरेका थिए।
४. शिवपुर, लगभग १७ किमी: पाँच पाण्डवले स्थापना गरेका पाँच शिवलिंग।
५. कपिलधारा, लगभग १० किमी: मुनि कपिलको तीर्थ, पितृहरूका लागि तर्पण गर्ने स्थान।
- •पूर्णाहुति: पाँचौँ वा छैटौँ दिन मणिकर्णिका घाटमा फर्केर, लवङ्ग र पवित्र मिठाई वा जौका दाना चढाई, अन्तिम स्नान गरी, श्री विश्वनाथ र दिव्य साक्षी गणेश, साक्षी विनायकको आशीर्वाद माग्छन्।
पौराणिक उत्पत्ति र शास्त्रीय परम्परा
यो यात्रालाई महिमागान गर्ने स्कन्द पुराणको काशी खण्डका अध्याय १००का श्लोक ७६ देखि ९५ अनुसार, काशी विश्वनाथ मन्दिरको वरिपरि पाँच क्रोश त्रिज्याको गोलाकार मण्डल हो। महाप्रलयमा सृष्टि जलमा लीन हुँदा, यो अतीन्द्रिय नगरी भगवान शिवको त्रिशूलका तीन टुप्पामा धारण गरिएको हुन्छ। यस पवित्र गोलाभित्र, केन्द्रबाट लगभग दस माइल टाढाको पाँच क्रोशको बाह्य त्रिज्याले पञ्चक्रोश क्षेत्र भनिने दिव्य मण्डल बनाउँछ, र यसको वरिपरिको परिक्रमा लगभग पच्चीस क्रोश वा ५० माइल फैलिएको छ। स्वयं भगवान शिवले घोषणा गर्नुभएको छ कि यस पवित्र घेरा भित्र धुलोको एउटा कण पनि दिव्य चेतनाविहीन छैन। प्रत्येक ढुंगा शिवलिंग हो, प्रत्येक पोखरी अमृततुल्य हो, र श्रद्धापूर्वक चालिएको प्रत्येक पाइला अश्वमेध यज्ञको पुण्य बराबर हो।
पञ्चक्रोशी यात्राको पुरातनता परम्पराले युगौंयुगमा पत्ता लगाउँछ। लङ्का युद्धमा लागेको ब्रह्महत्या दोषको पीडाबाट मुक्त हुन भगवान श्रीरामचन्द्रले लक्ष्मण र माता सीतासँगै यो परिक्रमा गर्नुभएको भनिएको छ। उहाँले पवित्र वरुणा नदीको किनारमा रामेश्वर शिवलिंगको प्रतिष्ठा गर्नुभयो। त्यस्तै, वनवासको समयमा महर्षि व्यासको मार्गदर्शनमा पाँच पाण्डव भाइहरूले पनि यो मार्ग परिक्रमा गरेको स्मरण गरिन्छ। उनीहरूले शिवपुरमा पाँच शिवलिंगको प्रतिष्ठा गरी, शिवको कृपा र धर्ममा अडिग रहने शक्ति माग्नुभयो।
यो यात्रा केवल भौगोलिक यात्रा होइन। यस सीमाको परिक्रमा गर्दा तीर्थयात्री अविमुक्तको — शिवले कहिल्यै नत्याग्ने भनिएको त्यस पवित्र क्षेत्रको — संरक्षित परिधिको छेउछाउमा हिँड्छ, र संकल्प पूरा गरी सुरु बिन्दुमा फर्कन्छ।
प्रमुख पवित्र स्थल र मन्दिरहरू
सन्त, मनीषी र ऐतिहासिक परम्परा
भारतका महान ऋषि, आचार्य र भक्तश्रेष्ठहरूको पाउधुलोले काशी पञ्चक्रोशी मार्ग पवित्र भएको छ:
- •जगद्गुरु आदि शंकराचार्य (ईसवी आठौँ शताब्दी): परम्पराले महान गुरुलाई काशीसँग जोड्छ, जहाँ उनले आत्माको अद्वैत सार, अर्थात आत्मनको उपदेश दिए।
- •गोस्वामी तुलसीदास (ईसवी सोह्रौँ शताब्दी): सन्त-कविले काशीमा बसेर रचना गरे; भक्ति परम्पराले उनलाई यसका पवित्र जलतटमा ध्यानमग्न अवस्थामा स्मरण गर्छ।
- •चैतन्य महाप्रभु (ईसवी सोह्रौँ शताब्दी): दिव्य प्रेमको आवेशमा काशी आउनुभई, यसका गल्लीहरूलाई हरिनाम सङ्कीर्तनले गुञ्जायमान बनाउनुभयो।
- •नाटोरकी रानी भवानी (ईसवी अठारौँ शताब्दी): काशीकी भक्तिपूर्ण संरक्षिका, जसले तीर्थयात्रीलाई आश्रय दिने मन्दिर, कुण्ड र धर्मशालाहरू बनाएको स्मरण गरिन्छ।
पवित्र श्लोक र ध्यान
स्कन्द पुराण, काशी खण्डबाट उद्धृत यो परम्परागत ध्यान-श्लोक तीर्थयात्रीहरूले पवित्र परिधिमा प्रवेश गर्दा पाठ गर्छन्:
पञ्चक्रोशी-परिक्रान्त्या ये विशन्ति विमुक्तये ।
तेषां पादाम्बुज-स्पर्शैः पुनीतेयं वसुंधरा ॥
पंचक्रोशी-परिक्रान्त्या ये विशन्ति विमुक्तये ।
तेषां पादाम्बुज-स्पर्शैः पुनीतेयं वसुंधरा ॥
"मुक्तिको अभिलाषाले पवित्र पञ्चक्रोशी परिक्रमामा प्रवेश गर्ने ती पुण्यात्माहरूको श्रीचरणकमलको पावन स्पर्शले यो सम्पूर्ण पृथ्वी पवित्र हुन्छ।"
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
The five night halts of the yatra, Kardameshwar, Bhimchandi, Rameshwar, Shivpur and Kapildhara, mark the sacred boundary of Kashi that pilgrims walk barefoot.
The Kardameshwar Temple, the first night halt, is a stone shrine of the early medieval period beside the Bindu Sarovar associated with Kardama Rishi.
At Kapildhara (the final halt), pilgrims offer grains of barley ('Jau') into the sacred pool, symbolizing the surrendering and burning of all residual karmic seeds before Lord Shiva.
A pilgrimage is deemed spiritually incomplete until the devotee presents themselves before 'Sakshi Vinayaka' near the Vishwanath Temple, who serves as the divine cosmic notary verifying the yatra.
Shiva
हिन्दु धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित