पञ्च केदार

• •
  यो के हो: पञ्च केदार उत्तराखण्डको गढवाल हिमालयमा अवस्थित पाँचवटा उच्च-उचाइका शिव मन्दिरहरूको पवित्र परिपथ हो। पवित्र परम्परा अनुसार, कुरुक्षेत्रको युद्धपछि पाण्डवहरूबाट बच्न भगवान शिवले दिव्य गोरुको रूप धारण गर्नुभयो। भीमले उहाँलाई समात्न खोज्दा, त्यो दिव्य शरीर भूमिमा विलीन भयो र सम्पूर्ण गढवालमा पाँच पवित्र रूपमा प्रकट भयो। कुबडो केदारनाथमा, बाहुहरू तुङ्गनाथमा, मुख रुद्रनाथमा, नाभि मध्यमहेश्वरमा र जटा कल्पेश्वरमा पुजिन्छन्।
• •
  दर्शन र जपको फल: पञ्च केदार यात्राले धेरै जन्मको सञ्चित कर्म शुद्ध गर्छ, गोत्र हत्या र ब्रह्म हत्या को आध्यात्मिक दाग हटाउँछ, धर्मसम्मत कामना पूरा गर्छ, र अन्ततः शिवलोकमा मुक्तिमा परिणत हुन्छ।
• •
  कहिले जाने: यात्राका लागि पवित्र समय मेदेखि अक्टोबर वा नोभेम्बरको सुरुसम्म हो। जाडो सुरु हुँदा तुङ्गनाथ, रुद्रनाथ, केदारनाथ र मध्यमहेश्वरका मन्दिर बन्द हुन्छन्; तिनका उत्सव मूर्तिहरू मक्कुमठ, गोपेश्वर र ऊखीमठका जाडोका आसनमा जान्छन्। कल्पेश्वर वर्षभरि खुला रहन्छ। अक्षय तृतीयाको वरिपरि मन्दिर खुल्छन् र दीपावली तथा भाइटीकाको वरिपरि बन्द हुन्छन्।
• •
  कहाँ: गढवाल हिमालय क्षेत्र, उत्तराखण्ड, भारत (रुद्रप्रयाग र चमोली जिल्ला)। मन्दाकिनी र अलकनन्दा नदी उपत्यकाहरूको बीचमा, कल्पेश्वरमा २,२०० मिटरदेखि विश्वको सबैभन्दा अग्लो शिव मन्दिर मानिने तुङ्गनाथमा ३,६८० मिटरसम्मको उचाइमा। प्रवेशद्वार केन्द्रहरू ऋषिकेश, हरिद्वार र देहरादून हुन्।
• •
  कसरी (विधि र नियम):
• •
  परम्परागत क्रम: केदारनाथ, तुङ्गनाथ, रुद्रनाथ, मध्यमहेश्वर र कल्पेश्वर, परम्पराले गनेको क्रममा।
• •
  परिक्रमा र स्नान नियम: प्रत्येक गर्भगृह प्रवेश गर्नुअघि तीर्थयात्रीहरू मन्दाकिनीजस्ता पवित्र हिउँ नदीका धारामा स्नान गर्छन्। बेलपत्र, गङ्गाजल, काँचो दूध र भस्म भनिने पवित्र खरानी अर्पण गरिन्छ।
• •
  मन्दिरको मर्यादा: मौन बस्नुहोस्, यात्राका बेला कठोर ब्रह्मचर्य पालन गर्नुहोस्, शालीन परम्परागत पोसाक लगाउनुहोस् र गर्भगृहको परिक्रमा घडीको सुईको दिशामा गर्नुहोस्।

पञ्च केदारको कथा गढवालको प्रिय भक्ति र लोकपरम्परा हो। यो स्कन्द पुराणको केदारखण्डमा प्रशंसित केदार क्षेत्रमा घट्छ र महाभारतसँग जोडिएको छ। महाकाव्यले पाण्डवहरूको अन्तिम हिमालयी यात्रालाई यसको महाप्रस्थानिक पर्वमा (१८ पर्वमध्ये १७ औं पर्व) वर्णन गर्छ; तर गोरुको रूपको प्रसङ्ग एक क्षेत्रीय परम्परा हो, महाकाव्यको पाठको भाग होइन। विशाल कुरुक्षेत्र युद्धपछि विजयी पाण्डवहरू आफ्ना आफन्त र पूज्य गुरुजनहरूको वधको पापले गहिरो पश्चातापमा डुबे। भगवान श्रीकृष्ण र महर्षि व्यासले उनीहरूलाई उपदेश दिए कि पूर्ण मुक्ति तपस्या र करुणाका परम प्रभु महादेवबाट मात्र सम्भव छ। पाँच दाजुभाइ द्रौपदीसहित राज्य त्यागेर शिवदर्शनको खोजीमा हिमालयका कठिन शिखरहरू पार गरे।

भगवान शिवले, पाण्डवहरूको आध्यात्मिक दृढता र सङ्कल्पको परीक्षा लिन चाहेर, गुप्तकाशीका उच्च चरन क्षेत्रमा साधारण गाईवस्तुका बीच चर्ने विशाल दिव्य गोरुको रूपमा लुकिनुभयो। बलियो पाण्डव भीमले प्रभुको उज्यालो आभा चिने र दुईवटा अग्ला पर्वत शिखरमा खुट्टा फैलाएर उभिए, ताकि साधारण बगाल उनको खुट्टा मुनिबाट गुज्रन सकोस्। तर दिव्य गोरु भने एक्लै पार गर्न मान्दैनथ्यो। आफू फेला परेको थाहा पाएपछि महादेव भूमिमा डुब्न थाले। भीम अगाडि झम्केर, प्रभु अदृश्य नहोऊन् भनेर ठूलो भक्तिका साथ गोरुको कुबडो बलियोसँग समातेर राखे।

पाण्डवहरूको भक्ति, तपस्या र पश्चातापका आँसुले प्रसन्न भएर महादेवले उनीहरूको भार हल्का गर्नुभयो र आफ्नो दिव्य रूप प्रकट गर्नुभयो। उहाँको कुबडो केदारनाथमा, बाहु भनिने बाहुहरू तुङ्गनाथमा, मुख भनिने मुख रुद्रनाथमा, नाभि भनिने नाभि मध्यमहेश्वरमा र जटा भनिने जटाहरू कल्पेश्वरमा प्रकट भए। विश्वरूपी गोरु शिवको शिर नेपालको काठमाडौंस्थित पशुपतिनाथमा प्रकट भएको परम्परा विश्वास गर्छ; यसरी पवित्र हिमालयी विस्तारमा दिव्य प्रकटीकरण पूरा हुन्छ।

आठौँ शताब्दीमा जगद्गुरु आदि शङ्कराचार्यलाई, पञ्च केदारका मन्दिरसहित हिमालयी उपासनाका महान पुनरुद्धारकका रूपमा परम्पराले स्मरण गर्छ। केदारनाथ र मध्यमहेश्वरका मुख्य पुजारीहरू कर्नाटकको जङ्गम समुदायबाट आउँछन्; तुङ्गनाथमा मक्कुमठ क्षेत्रका स्थानीय ब्राह्मणहरूले सेवा गर्छन्। रुद्रनाथ र कल्पेश्वरमा आदि शङ्कराचार्यसँग सम्बन्धित संन्यास परम्पराका दशनामी गोसाईंहरूले सेवा गर्छन्।

हिमालयी नागर शैलीमा बनेका पञ्च केदारका ढुङ्गाका मन्दिरहरूलाई शताब्दीऔँदेखि स्थानीय समुदायको भक्ति र गढवालका संरक्षकहरूले सम्हालेका छन्। उत्सव मूर्तिहरू अग्ला धाम र जाडोका आसनहरूबीच यात्रा गर्ने समयमा पनि तिनका नित्य दीप र अनुष्ठानहरू निरन्तर चल्छन्।

पञ्च केदारमा पहिलो केदारनाथलाई सम्झँदै, भक्तहरू आदि शङ्कराचार्यलाई श्रेय दिइएको द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग स्तोत्रको यो श्लोकसँग स्मरण गर्छन्: